Buzz
Về phương diện vật lý, ngày 1/1 hay mùng 1 Tết chẳng khác gì ngày hôm qua.
Khái niệm 'năm mới' thực chất chỉ là một mốc thời gian mà con người tạo ra, nhưng bộ não vẫn phản ứng như thể có một chu kỳ thực sự vừa kết thúc.
Hiện tượng này trong tâm lý học hành vi được gọi là 'fresh start effect' (hiệu ứng khởi đầu mới). Khi đối mặt với một mốc thời gian có tính biểu tượng (như năm mới, sinh nhật, đầu tháng, đầu tuần), bộ não thường tách biệt 'phiên bản cũ' và 'phiên bản mới' của chính mình. Cơ chế này giúp giảm cảm giác tội lỗi về những thất bại trước đó và thúc đẩy động lực để đặt mục tiêu.
Về mặt thần kinh học, điều này liên quan đến cách bộ não xử lý ký ức và bản sắc cá nhân. Vùng vỏ não trước trán (prefrontal cortex) chịu trách nhiệm lập kế hoạch và ra quyết định hoạt động mạnh hơn khi chúng ta suy nghĩ về tương lai. Khi một mốc thời gian như 'năm mới' đến, bộ não coi đó là điểm xuất phát để xây dựng một kịch bản mới, giống như mở một tab mới trong cùng hệ điều hành.
Ngoài ra, hệ thống dopamine - chất dẫn truyền thần kinh liên quan đến động lực và kỳ vọng phần thưởng - cũng đóng vai trò quan trọng. Những lời chúc mừng, các kế hoạch và mục tiêu đầu năm tạo ra cảm giác kỳ vọng. Chỉ cần tưởng tượng về một phiên bản tốt hơn của bản thân cũng đủ để kích thích phản ứng tích cực trong bộ não. Nói cách khác, bộ não không cần thế giới vật lý thay đổi, chỉ cần một tín hiệu biểu tượng đủ mạnh.
Một yếu tố nữa là cách con người cấu trúc thời gian. Chúng ta thường tổ chức cuộc sống theo chu kỳ: năm tài chính, năm học, năm âm lịch. Khi bước vào 'năm mới', bộ não coi đó là thời điểm tổng kết và khởi động lại. Các nghiên cứu hành vi cho thấy vào đầu năm, lượng tìm kiếm liên quan đến tập gym, ăn kiêng, học kỹ năng mới tăng vọt. Điều này không phải ngẫu nhiên, mà là kết quả của cách bộ não gắn kết động lực với các mốc thời gian.
Tuy nhiên, hiệu ứng này không kéo dài mãi mãi. Sau một vài tuần hoặc vài tháng, động lực thường giảm dần khi cảm giác mới mẻ bắt đầu phai nhạt. Lúc này, vỏ não trước trán phải chuyển từ trạng thái 'kỳ vọng' sang 'kỷ luật'. Đây là lý do mà nhiều quyết tâm đầu năm dễ dàng thất bại: dopamine tạo ra cảm hứng ban đầu, nhưng để duy trì hành vi, cần một hệ thống thói quen ổn định hơn.
Điều thú vị là dù 'năm mới' chỉ là một khái niệm văn hóa, bộ não lại không phân biệt rõ ràng giữa thực tế và biểu tượng khi xử lý cảm xúc. Nếu một mốc thời gian được xã hội đồng thuận và lặp đi lặp lại đủ lâu, nó sẽ trở thành một tín hiệu mạnh trong hệ thống nhận thức. Bộ não phản ứng với tín hiệu đó như thể đó là một cơ hội thực sự.
Vì vậy, cảm giác 'đổi vận đầu năm' không phải là sự ảo tưởng hoàn toàn. Nó là một phản ứng có cơ sở sinh học trước một mốc thời gian mang tính biểu tượng. Vấn đề không phải là năm mới có phép màu hay không, mà là cách chúng ta tận dụng giai đoạn khi bộ não đang ở trạng thái dễ dàng tiếp nhận thay đổi nhất.
