Buzz
Phát hiện đáng kinh ngạc từ nghiên cứu linh trưởng học đã đảo lộn hoàn toàn lý thuyết 'con đực thống trị', chứng minh khả năng lãnh đạo đáng nể của con cái, mở ra góc nhìn mới về sự đa dạng trong cấu trúc quyền lực tự nhiên.
Trước đây, giới nghiên cứu luôn cho rằng con đực chiếm ưu thế tuyệt đối trong thế giới động vật có vú. Thế nhưng, hàng loạt bằng chứng gần đây đã làm thay đổi nhận thức này, từ những thủ lĩnh cá voi sát thủ cái đến các thủ lĩnh cầy meerkat cái với bản tính hung hãn vượt trội hơn hẳn con đực.
Xu hướng này cũng xuất hiện rõ nét ở họ linh trưởng, điển hình là trường hợp tinh tinh lùn (bonobo) và loài vượn cáo đuôi vòng với sự thống trị rõ rệt của các cá thể cái.
Để làm rõ hơn mối quan hệ giới tính phức tạp này, nhóm khoa học đã tổng hợp và phân tích dữ liệu từ hơn 253 công trình nghiên cứu khác nhau, khảo sát trên 100 loài linh trưởng đa dạng.
Kết quả phân tích cho thấy các cuộc xung đột giữa con đực và con cái chiếm tới 50% tổng số tranh chấp quyền lực. Điều đáng chú ý là những mâu thuẫn này hiếm khi kết thúc theo hướng một chiều như chúng ta vẫn tưởng.
Nghiên cứu đã thống kê kết quả các cuộc cạnh tranh giao phối ở 151 quần thể thuộc 84 loài. Đáng ngạc nhiên, chỉ 25 quần thể (16 loài) ghi nhận con đực luôn thắng thế, trong khi 20 quần thể (16 loài) khác lại cho thấy ưu thế thuộc về con cái. 106 quần thể còn lại (69 loài) thể hiện sự cân bằng quyền lực phức tạp, không bên nào chiếm ưu thế tuyệt đối mà phụ thuộc vào từng tình huống cụ thể.
Kết quả nghiên cứu cho thấy hiếm khi xuất hiện sự thống trị tuyệt đối của một giới tính, dù là đực hay cái, trong thế giới linh trưởng (Ảnh: Bmcchristy qua Getty Images).
Công trình nghiên cứu còn phát hiện mỗi giới tính áp dụng những phương thức khác biệt để giành ưu thế. Élise Huchard, tác giả chính từ Đại học Montpellier (Pháp), giải thích: "Khác biệt cơ bản nằm ở chỗ con đực thường dùng vũ lực để khẳng định quyền lực, trong khi con cái lại vận dụng các chiến thuật sinh sản khéo léo để kiểm soát hoạt động giao phối".
Mức độ thống trị không chỉ khác biệt giữa các loài mà còn biến động ngay trong cùng một loài. Điển hình, tỷ lệ chiến thắng của tinh tinh lùn cái bonobo dao động từ 48-79%, trong khi ở khỉ patas cái, con số này chỉ từ 0-61%.
Đáng chú ý, khỉ talapoin Angola có thể biểu hiện ba trạng thái khác nhau: hoàn toàn do con đực thống trị, hoàn toàn do con cái kiểm soát, hoặc cân bằng quyền lực giữa hai giới - tùy thuộc vào từng nhóm quan sát cụ thể.
Hình ảnh đàn khỉ vòi sinh sống trên ngọn cây tại Borneo (Ảnh: USO).
Nhóm nghiên cứu đã phân tích sâu các yếu tố ảnh hưởng đến cấu trúc quyền lực này và nhận thấy ngoài đặc điểm thể chất, môi trường sống và tập tính cũng đóng vai trò quan trọng không kém.
Ưu thế của con cái thường xuất hiện ở những quần thể mà chúng nắm quyền kiểm soát sinh sản. Điều này đặc biệt phổ biến ở các loài sống trên cây, nơi con cái dễ dàng tránh né sự ép buộc từ con đực. Thêm vào đó, trong môi trường này, xung đột ít đe dọa đến thai nhi hơn, giúp con cái tự tin hơn trong việc khẳng định vị thế của mình.
Trái ngược hoàn toàn, các loài linh trưởng sống trên mặt đất thường chứng kiến sự thống trị rõ rệt của con đực - những cá thể có kích thước vượt trội và khả năng kiểm soát đàn cái trong sinh hoạt giao phối. Trong môi trường sống này, ưu thế về thể lực trở thành yếu tố then chốt quyết định địa vị thống lĩnh.
Peter Kappeler, đồng tác giả nghiên cứu kiêm trưởng khoa Sinh thái học Hành vi và Xã hội học tại Trung tâm Linh trưởng Đức, nhận định: "Các nghiên cứu mới đây đang đặt dấu hỏi về quan niệm cũ cho rằng sự thống trị của con đực là điều hiển nhiên. Công trình của chúng tôi đã vẽ nên bức tranh toàn diện hơn về sự đa dạng trong quan hệ quyền lực giữa các giới tính".
Những khám phá đột phá này, vừa được đăng tải trên tạp chí PNAS, không chỉ mở rộng hiểu biết về tập tính linh trưởng mà còn hé lộ những góc khuất phức tạp trong cơ chế vận hành quyền lực tự nhiên, phá vỡ hoàn toàn các định kiến giới tính tồn tại bấy lâu.
