Buzz
Mặc dù vẫn chưa xác minh rõ động cơ đằng sau hành động 'chơi đùa' với trăn Anaconda của cá heo, nhưng các chuyên gia đều đồng ý rằng đây là một dạng tương tác vô cùng hiếm gặp.
Không phải loài cá heo nào cũng sống trong đại dương, ở Nam Mỹ có những loài cá heo nước ngọt sinh sống ở các con sông lớn như Amazon và Madeira. Cá heo sông Bolivia (Inia geoffrensis boliviensis) là một trong số ít loài đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng.
Thông thường, loài cá heo này rất khó để quan sát, chỉ có thể thấy vây hoặc đuôi của chúng lướt qua giữa làn nước đục. Tuy nhiên, vào tháng 8 năm 2021, một nhóm các nhà nghiên cứu từ Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Noel Kempff Mercado tại Bolivia đã chứng kiến một cảnh tượng chưa từng thấy: hai con cá heo sông đang cầm trong miệng một con trăn Anaconda khổng lồ.
Ban đầu, nhóm nghiên cứu chỉ dự định chụp vài bức ảnh hiếm hoi về loài cá heo sông khó tiếp cận này. Nhưng khi quan sát kỹ hơn, họ ngỡ ngàng phát hiện hai con cá heo đang 'tương tác' với con trăn Anaconda Nam Mỹ Beni, một loài săn mồi hàng đầu trong hệ sinh thái sông nước Bolivia. Trăn Anaconda Nam Mỹ thường là kẻ săn mồi chứ không phải con mồi, và chưa từng có tài liệu nào ghi nhận việc chúng bị các động vật khác tấn công, huống chi là bị cá heo 'chơi đùa'. Phát hiện này đã gây chấn động trong cộng đồng sinh học.
Theo báo cáo đăng trên tạp chí Ecology, nhóm nghiên cứu của nhà khoa học Omar Entiauspe-Neto cho rằng hành vi này có thể là một kiểu chơi đùa xã hội, đặc trưng của loài cá heo.
Cá heo nổi tiếng với trí thông minh và tính hiếu kỳ, việc tương tác với các vật thể lạ, bao gồm cả sinh vật sống, có thể giúp chúng rèn luyện kỹ năng vận động, săn mồi, hoặc thậm chí thể hiện hành vi giao phối. Đối với nhiều loài cá heo, chơi đùa là một phần không thể thiếu trong đời sống của cả cá thể trưởng thành và cá con, đóng vai trò như một bài học thực hành quý giá.
Tuy nhiên, trong trường hợp này, trò chơi của cá heo có phần "quá tay". Các nhà nghiên cứu ghi nhận tổng cộng sáu cá thể cá heo sông Bolivia, bao gồm cả cá con, tham gia vào cuộc 'đùa nghịch' với con trăn xấu số. Một số con cá heo thậm chí giữ chặt và nhấn chìm trăn dưới nước ít nhất bảy phút, đủ để khiến con rắn ngạt thở và chết.
Sự xuất hiện của cá heo con trong tình huống này khiến một số nhà khoa học suy đoán rằng cá heo trưởng thành có thể đang dạy cho cá con cách xử lý những sinh vật lạ, hoặc đơn giản là đang thể hiện kỹ năng của mình.
Tuy nhiên, có một giả thuyết táo bạo và gây tranh cãi, đó là trong bức ảnh ghi lại sự kiện, dương vật của cá heo được nhìn thấy trong trạng thái cương cứng. Một số nhà nghiên cứu cho rằng hành vi "chơi đùa" này có thể liên quan đến sự kích thích tình dục.
Cá heo vốn nổi tiếng với hoạt động tình dục mạnh mẽ và đã từng được ghi nhận thực hiện những hành vi vượt ra ngoài mục đích sinh sản. Trước đây, các nhà quan sát đã thấy cá heo mũi chai sử dụng lươn sống như một 'đồ chơi tình dục', hoặc thậm chí cố gắng giao phối với những loài động vật khác. Do đó, không loại trừ khả năng việc tiếp xúc với cơ thể trơn trượt của trăn Anaconda - cùng những chuyển động dưới nước - đã tạo ra sự hưng phấn cho cá heo.
Mặc dù nguyên nhân chính xác vẫn chưa rõ, nhưng phát hiện này cho thấy hành vi xã hội của cá heo sông Bolivia phức tạp hơn nhiều so với những gì chúng ta hiểu biết. Nó cũng mở ra một góc nhìn thú vị: đằng sau vẻ ngoài hiền hòa và trí tuệ, cá heo có thể là loài sinh vật đầy bản năng và khó lường, với những hành động vượt xa khuôn mẫu "chuẩn mực sinh học" mà con người thường gán cho chúng.
Trong khi các nhà khoa học vẫn đang tranh cãi về ý nghĩa của hành vi kỳ lạ này, môi trường sống của cá heo sông Bolivia lại đang chịu nhiều áp lực. Một nghiên cứu năm 2023 tại khu vực Amazon, Peru, cho thấy các chuyển động của cá heo sông trùng với khu vực có hoạt động đánh bắt cá, nạo vét lòng sông và xây dựng đập thủy điện.
Những yếu tố này đang thu hẹp không gian sống tự nhiên của cá heo. Mùa khô năm 2023, hồ Tefé (Brazil) đã chứng kiến hơn 200 con cá heo chết hàng loạt do nước nóng và thiếu hụt. Năm 2024, tình hình còn trở nên nghiêm trọng hơn.
Vào đầu năm 2025, Quỹ Omacha phối hợp với Quỹ Động vật có vú biển quốc gia cùng nhiều đối tác quốc tế đã thực hiện chương trình kiểm tra sức khỏe cho cá heo sông tại Colombia và Peru. Kết quả cho thấy nồng độ thủy ngân trong cơ thể cá heo tăng vọt - một hệ quả của ô nhiễm công nghiệp và khai thác vàng, cộng với sự xuất hiện của vi khuẩn kháng thuốc, cảnh báo sự suy thoái nghiêm trọng của hệ sinh thái sông ngòi Nam Mỹ.
Chúng ta đã hiểu rất nhiều về cá heo sống trong đại dương, nhưng với những loài cá heo sinh sống ở sông như cá heo Bolivia, phần lớn những bí ẩn vẫn chưa được giải mã. Hành vi 'chơi đùa với trăn' có thể là một trò nghịch ngợm, một bài học săn mồi, hoặc thậm chí là một hành động bản năng có tính dục, nhưng chắc chắn, nó đã mở ra một cánh cửa mới cho khoa học về nhận thức và hành vi của những động vật thông minh nhất hành tinh.
Biết đâu, trong những dòng sông đục ngầu của Amazon, những con cá heo sông ấy vẫn tiếp tục thực hiện những 'nghi thức' mà loài người chưa thể lý giải hết – vừa kỳ lạ, vừa ngạc nhiên, như chính thế giới hoang dã mà chúng đang bảo vệ.
