Buzz
Một nghiên cứu mới đã làm sáng tỏ bí ẩn về địa điểm giao phối giữa tổ tiên loài người và người Neanderthal. Thông qua mô hình sinh thái cùng các bằng chứng hóa thạch, giới khoa học khẳng định dãy núi Zagros chính là giao điểm mang tính định mệnh của hai loài.
Trong hàng chục nghìn năm lịch sử, người Neanderthal và người hiện đại về mặt giải phẫu (AMH) đã cùng tồn tại trên nhiều khu vực rộng lớn. Sự giao thoa giữa hai loài đã để lại dấu ấn lâu dài trong bộ gen của con người ngày nay. Dù giới nghiên cứu từ lâu đã biết về hiện tượng lai giống này, vị trí chính xác của những cuộc gặp gỡ thời tiền sử vẫn là một bí ẩn lớn. Gần đây, một nghiên cứu đăng trên tạp chí Scientific Reports đã đưa ra lời giải quan trọng, xác định dãy núi Zagros — trải dài qua Iran, Iraq và Thổ Nhĩ Kỳ hiện đại — như một trung tâm giao lưu quan trọng giữa hai nhóm người cổ đại.
Việc xác định địa điểm và thời gian giao phối từ lâu là một thách thức lớn do thiếu hụt hóa thạch và dữ liệu DNA cổ đại. Để vượt qua khó khăn này, nhóm nghiên cứu do Saman Guran thuộc Đại học Cologne (Đức) dẫn dắt đã sử dụng phương pháp mô hình hóa hốc sinh thái tiên tiến. Bằng cách phân tích mức độ phù hợp môi trường sống thông qua các yếu tố như nhiệt độ, lượng mưa, kết hợp với hệ thống thông tin địa lý (GIS), họ đã tái dựng phạm vi sinh sống tiềm năng của cả hai loài trong giai đoạn Marine Isotope Stage 5 (MIS 5), cách đây từ 120.000 đến 80.000 năm.
Nghiên cứu mới đã chỉ ra rằng dãy núi Zagros (trải dài qua Iran, Iraq và Thổ Nhĩ Kỳ) là khu vực có khả năng cao nhất từng xảy ra sự giao phối giữa người Neanderthal và người hiện đại (AMH).
Kết quả mô hình phân tích cho thấy dãy núi Zagros, với địa hình gồm các vách đá hiểm trở xen lẫn thung lũng màu mỡ, đã trở thành điểm giao thoa lý tưởng. Tại đây, các nhóm Neanderthal di cư từ vùng Palearctic đã gặp gỡ những người hiện đại đang rời khỏi châu Phi. Sự đa dạng địa hình và sinh thái đã tạo ra hiện tượng "chồng lấp hốc sinh thái" trong các giai đoạn biến đổi khí hậu. Khu vực này vừa phù hợp với Neanderthal vốn quen khí hậu khắc nghiệt châu Âu, vừa nằm trong khả năng thích nghi của Homo sapiens. Chính sự hội tụ đó đã thúc đẩy tiếp xúc và dẫn đến hiện tượng giao phối giữa hai loài.
Giả thuyết này không chỉ dựa trên mô hình tính toán mà còn được củng cố bởi nhiều bằng chứng khảo cổ quý giá. Dãy núi Zagros từ lâu đã là một khu vực quan trọng của cổ sinh vật học. Tại hang Shanidar ở phía bắc Zagros, các nhà khảo cổ phát hiện hài cốt của mười cá thể Neanderthal, trong đó có những ngôi mộ được chôn cất cùng hoa — dấu hiệu của các nghi thức tang lễ phức tạp vượt ngoài loài người hiện đại. Xa hơn về phía nam thuộc Kermanshah (Iran), các hang Wezmeh và Bisetun tiếp tục cung cấp thêm nhiều hóa thạch quan trọng, củng cố giả thuyết rằng khu vực này từng là nơi sinh sống lâu dài của những người anh em họ đã tuyệt chủng.
Các nhà khoa học từ Đại học Cologne đã ứng dụng mô hình hóa hốc sinh thái kết hợp GIS để tái dựng môi trường sống cổ đại, qua đó xác định dãy núi Zagros là điểm giao thoa lý tưởng trong giai đoạn Marine Isotope Stage 5 (120.000 - 80.000 năm trước).
Đáng chú ý nhất là phát hiện tại nơi trú ẩn đá Bawa Yawan. Tại đây, các nhà nghiên cứu đã khai quật được một chiếc răng đơn lẻ của người Neanderthal, nằm xen giữa các công cụ đá thuộc văn hóa Mousterian. Mẫu răng có niên đại khoảng 65.000 năm này được xem như bằng chứng vật chất quan trọng, xác nhận sự hiện diện của Neanderthal tại Zagros đúng vào thời kỳ có thể xảy ra giao phối với người hiện đại. Theo nhóm tác giả, vị trí địa lý đặc biệt nằm giữa hai vùng sinh học Palearctic và Afrotropical đã biến cao nguyên Iran thành một vùng trú ẩn an toàn, thu hút nhiều nhóm hominin trong các đợt biến động khí hậu thời kỳ Pleistocene.
Khám phá này có ý nghĩa vượt xa một bản đồ địa lý đơn thuần, giúp con người hiểu sâu hơn về hành trình tiến hóa của chính mình. Việc mang gen Neanderthal trong DNA của người hiện đại không thuộc nguồn gốc châu Phi đã ảnh hưởng trực tiếp đến nhiều đặc điểm sinh học, từ hệ miễn dịch đến sắc tố da. Đáng chú ý, các nghiên cứu di truyền trước đây còn cho thấy sự giao phối này không diễn ra ngẫu nhiên mà có xu hướng giữa nam Neanderthal và nữ Homo sapiens.
Môi trường thuận lợi cùng địa hình phong phú tại khu vực này đã tạo ra hiện tượng "chồng lấp hốc sinh thái", thu hút cả người Neanderthal quen khí hậu lạnh vùng Palearctic lẫn người hiện đại di cư từ châu Phi đến sinh sống.
Bên cạnh đó, các dữ liệu cổ sinh thái học và di truyền học mới nhất cũng giúp làm rõ hơn dòng thời gian mở rộng lãnh thổ của loài người. Khi Homo sapiens rời châu Phi trong khoảng 70.000 đến 60.000 năm trước, họ cần hàng chục nghìn năm để lan rộng khắp lục địa Á-Âu. Khoảng trống 20.000 năm này được xem là giai đoạn cao nguyên Iran giữ vai trò cầu nối trung tâm, nơi tổ tiên loài người chung sống và giao phối với Neanderthal. Nhờ các công nghệ phân tích tiên tiến như nhận diện loài qua collagen xương (ZooMS), giới khoa học tin rằng những hang động và vách đá tại Zagros sẽ còn tiếp tục hé lộ nhiều câu chuyện quan trọng về lịch sử tiến hóa loài người.
