Buzz
Một nghiên cứu gần đây đã làm sáng tỏ hành vi đáng kinh ngạc ở loài chuột: chúng cố gắng hồi sinh bạn đồng hành khi nhận thấy đồng loại bất động. Phát hiện này mang ý nghĩa quan trọng, đặt ra nhiều câu hỏi về bản năng, sự đồng cảm và lòng vị tha trong thế giới động vật.
Khi nhắc đến chuột, nhiều người thường nghĩ đến loài gặm nhấm nhỏ bé với khả năng sinh tồn mạnh mẽ, sinh sản nhanh và thói quen đào bới tìm thức ăn. Tuy nhiên, một nghiên cứu mới đã tiết lộ hành vi đáng kinh ngạc: chuột không chỉ nhận biết đồng loại gặp nguy hiểm mà còn có phản ứng giống như hồi sức. Điều này đặt ra câu hỏi lớn: liệu chuột có thực sự sở hữu sự đồng cảm và lòng vị tha như con người, hay đó chỉ là phản ứng bản năng để bảo vệ nhóm?
Nhóm nghiên cứu của Li Zhang tại Đại học Nam California đã tình cờ phát hiện hành vi này khi đưa những con chuột bị gây mê trở lại lồng. Thay vì bỏ mặc, những con chuột tỉnh táo đã thể hiện sự quan tâm rõ rệt đến đồng loại. Chúng tiếp cận, đánh hơi, huých và thậm chí cắn nhẹ để kiểm tra phản ứng. Những hành động này khiến các nhà khoa học tò mò và quyết định tiến hành thí nghiệm có kiểm soát để làm rõ bản chất của hiện tượng.
Trong một thí nghiệm, một con chuột được đặt trong lồng với hai đồng loại: một con tỉnh táo và một con bị gây mê, bất động. Kết quả cho thấy con chuột thử nghiệm dành nhiều thời gian hơn bên cạnh đồng loại bất tỉnh, thay vì tương tác với con tỉnh táo. Nó liên tục cố gắng đánh thức đồng loại bằng cách liếm, cào nhẹ, huých mạnh, thậm chí kéo lưỡi của con chuột bất tỉnh – hành động tương tự sơ cứu đường thở. Đây là một trong những phát hiện đáng chú ý nhất, cho thấy chuột không chỉ tò mò mà thực sự có ý định giúp đỡ đồng loại.
Để kiểm tra hiệu quả của những nỗ lực này, nhóm nghiên cứu đã thực hiện thí nghiệm khác bằng cách đặt một quả bóng nhựa nhỏ vào cổ họng con chuột bất tỉnh, mô phỏng tắc nghẽn đường thở. Kết quả đáng kinh ngạc: trong khoảng 80% số lần thử nghiệm, con chuột tỉnh táo đã thành công loại bỏ vật cản. Điều này chứng tỏ hành động của chuột không chỉ là phản ứng ngẫu nhiên mà thực sự có tác động đến sự sống còn của đồng loại.
Một điểm thú vị khác là chuột không cố gắng hồi sức vô hạn. Khi đồng loại bất tỉnh bắt đầu cử động, con chuột giúp đỡ sẽ ngừng ngay lập tức. Điều này cho thấy nó không hành động máy móc mà thực sự quan sát và phản ứng dựa trên tình trạng thực tế. Ngoài ra, hành vi giúp đỡ này có tính chọn lọc. Chuột thể hiện sự quan tâm đặc biệt với đồng loại quen thuộc, tức là những con đã sống chung trong lồng. Ngược lại, khi gặp chuột lạ hoặc đã chết, chúng chỉ kiểm tra ngắn rồi từ bỏ.
Điều này đặt ra một câu hỏi quan trọng: liệu chuột có thực sự sở hữu khả năng đồng cảm như con người, hay chúng chỉ hành động theo bản năng tiến hóa? Để tìm hiểu sâu hơn, các nhà khoa học đã nghiên cứu hoạt động não bộ của chuột trong quá trình này. Họ phát hiện rằng các mạch thần kinh liên quan đến oxytocin – hormone thúc đẩy sự gắn kết xã hội và hành vi chăm sóc – hoạt động mạnh mẽ khi chuột giúp đỡ đồng loại. Khi các mạch này bị ức chế, hành vi hồi sức của chuột giảm đáng kể. Điều này cho thấy oxytocin đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy hành vi vị tha ở chuột, tương tự như ở các loài động vật có tính xã hội cao, bao gồm cả con người.
Một điểm đáng chú ý khác là ngay cả những con chuột chưa từng gặp đồng loại bất tỉnh trước đây vẫn thể hiện hành vi hồi sức một cách tự nhiên. Điều này cho thấy đây không phải là hành vi học được mà là phản ứng bẩm sinh. Từ góc độ tiến hóa, trong một cộng đồng sống theo bầy đàn, việc giúp đỡ cá thể gặp nguy hiểm có thể mang lại lợi ích chung cho cả nhóm. Một con chuột nhanh chóng đánh thức đồng loại có thể giúp cả nhóm duy trì cảnh giác trước các mối đe dọa như kẻ săn mồi hoặc thiên tai. Qua hàng triệu năm tiến hóa, những cá thể có xu hướng giúp đỡ đồng loại có thể đã được chọn lọc tự nhiên để duy trì đặc điểm này.
Tuy nhiên, vẫn còn nhiều tranh cãi về việc liệu hành vi này có thực sự là lòng vị tha hay không. Một số nhà khoa học cho rằng chuột chỉ phản ứng theo bản năng mà không có nhận thức thực sự về việc giúp đỡ đồng loại. Nhà thần kinh học Peggy Mason cảnh báo rằng dù hành vi này trông giống sự đồng cảm, nhưng không có bằng chứng rõ ràng cho thấy chuột thực sự "hiểu" rằng chúng đang cứu bạn mình. Từ góc nhìn này, hành vi hồi sức có thể chỉ là phản xạ tự nhiên, tương tự như cách con người vô thức vỗ nhẹ vào mặt ai đó khi thấy họ bất tỉnh.
Dù còn nhiều tranh luận, không thể phủ nhận rằng phát hiện này đã mở rộng hiểu biết của chúng ta về hành vi xã hội ở động vật. Nó cho thấy những hành vi mà trước đây chúng ta chỉ cho là đặc trưng của con người, như sự quan tâm đến đồng loại và hành động giúp đỡ khi có nguy hiểm, có thể đã xuất hiện trong thế giới động vật từ rất lâu. Điều này đặt ra một câu hỏi thú vị: nếu ngay cả chuột – một loài động vật nhỏ bé với bộ não đơn giản – cũng có thể thể hiện hành vi vị tha, thì có bao nhiêu loài khác trong tự nhiên cũng sở hữu những đặc điểm tương tự mà chúng ta chưa khám phá ra?
