Chất cay tột cùng trên thế giới không phải từ ớt, mà đến từ một loài cây chứa nhựa độc, với độ cay đủ sức gây choáng váng, vượt xa mọi giới hạn mà con người có thể tưởng tượng.

Một khám phá khoa học mới đây chỉ ra rằng cảm giác cay mà chúng ta quen thuộc thực chất chỉ là một phiên bản yếu ớt so với một hợp chất tự nhiên có khả năng ‘đốt cháy’ dây thần kinh.

Trong hiểu biết thông thường, ớt từ lâu đã trở thành biểu tượng của sự cay nóng, với các giống ớt siêu cay khiến người thưởng thức phải chảy nước mắt, đổ mồ hôi, thậm chí cảm thấy như miệng đang bốc cháy. Tuy nhiên, các nghiên cứu khoa học hiện đại đã chỉ ra rằng độ cay mà chúng ta quen thuộc thực tế vẫn chưa phải là mức độ cay tối đa trong tự nhiên, nơi tồn tại một hợp chất có khả năng tạo ra cảm giác đau vượt xa mọi trải nghiệm ẩm thực thông thường.

Hợp chất này mang tên resiniferatoxin, tìm thấy trong cây Euphorbia resinifera, loài thực vật mọng nước chủ yếu sinh trưởng ở khu vực dãy núi Atlas tại Maroc. Không giống như ớt, vốn được dùng rộng rãi trong ẩm thực, cây Euphorbia resinifera (cây đại kích nhựa) gần như không liên quan đến thực phẩm, bởi đặc tính cực đoan của nó khiến việc tiếp xúc trở thành một mối nguy hiểm.

Để hiểu vì sao sự khác biệt này lại lớn đến vậy, cần phải làm rõ bản chất của cái gọi là ‘cay’. Theo các nhà khoa học, ‘cay’ không phải là một vị giác như ngọt, mặn, chua hay đắng, mà thực chất là một dạng cảm giác đau. Khi ăn ớt, hợp chất capsaicin kích hoạt thụ thể TRPV1 trên các đầu dây thần kinh, vốn có nhiệm vụ phát hiện nhiệt độ cao và các kích thích gây bỏng. Khi bị kích hoạt, thụ thể này gửi tín hiệu về não rằng cơ thể đang bị tổn thương bởi nhiệt, dù thực tế không có ngọn lửa nào xuất hiện.

Để đo lường mức độ của cảm giác này, các nhà khoa học sử dụng thang Scoville. Các loại ớt thông thường chỉ đạt vài chục nghìn đơn vị SHU, trong khi những giống ớt cay nhất thế giới như Carolina Reaper hay Dragon's Breath có thể đạt hơn 2 triệu SHU. Những con số này đủ khiến nhiều người phải e ngại, nhưng vẫn chỉ là phần rất nhỏ nếu so với resiniferatoxin.

Dự đoán cho thấy resiniferatoxin có thể đạt mức từ 8 đến 16 tỷ SHU, cao gấp hàng nghìn lần so với capsaicin. Sự chênh lệch này không chỉ là sự khác biệt về con số, mà còn là sự khác biệt về cơ chế tác động. Nếu capsaicin chỉ kích thích thụ thể TRPV1 trong thời gian ngắn, thì resiniferatoxin gắn kết chặt chẽ với thụ thể này, khiến các ion canxi tràn vào tế bào thần kinh, gây hiện tượng quá tải và phá hủy các đầu dây thần kinh cảm nhận đau.

Chính cơ chế này khiến resiniferatoxin trở thành một trong những chất gây đau mạnh nhất được biết đến. Đối với động vật có vú, chỉ cần tiếp xúc nhẹ cũng có thể gây bỏng hóa học nghiêm trọng. Cây Euphorbia resinifera phát triển hợp chất này như một chiến lược sinh tồn để ngăn các loài ăn cỏ tiếp cận.

Tuy nhiên, điều đáng chú ý là không phải loài nào cũng bị ảnh hưởng giống nhau. Nghiên cứu cho thấy chim không có thụ thể TRPV1 nhạy cảm với capsaicin và resiniferatoxin, vì vậy chúng có thể ăn phần của cây mà không gặp vấn đề. Điều này giúp cây phát tán hạt giống nhờ chim, tạo ra một ví dụ điển hình về sự thích nghi và tiến hóa trong tự nhiên.

Không chỉ đóng vai trò quan trọng trong sinh học, resiniferatoxin còn mở ra những khả năng mới trong y học hiện đại. Khả năng phá hủy chọn lọc các dây thần kinh cảm nhận đau khiến các nhà khoa học quan tâm đến việc ứng dụng nó trong điều trị các cơn đau mãn tính, đặc biệt trong các trường hợp mà phương pháp truyền thống không còn hiệu quả.

Trong các nghiên cứu thực nghiệm, việc tiêm một lượng nhỏ resiniferatoxin vào các vùng cơ thể như khớp hoặc gần tủy sống đã cho thấy khả năng giảm đau kéo dài trong nhiều tháng. Đối với bệnh nhân ung thư giai đoạn cuối, nơi cơn đau trở thành gánh nặng lớn, phương pháp này có thể giúp cải thiện chất lượng cuộc sống.

Tuy nhiên, việc sử dụng một chất mạnh mẽ như vậy cũng mang lại không ít thách thức. Với tác động dữ dội, quá trình điều trị phải được thực hiện dưới gây mê toàn thân. Hơn nữa, việc làm mất cảm giác đau tại một khu vực cũng có thể khiến bệnh nhân không nhận biết được những tổn thương khác như bỏng hay chấn thương, dẫn đến những nguy cơ tiềm ẩn.

Mặc dù vẫn còn nhiều vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, resiniferatoxin đã được xem như một ví dụ tiêu biểu về cách con người khai thác những hợp chất cực đoan từ tự nhiên để phục vụ y học. Từ một chất có khả năng gây ra những cơn đau khủng khiếp, nó dần trở thành công cụ giúp con người kiểm soát và làm dịu nỗi đau.

Câu chuyện về resiniferatoxin cũng mở ra một cái nhìn rộng lớn hơn về tự nhiên. Những gì chúng ta cảm nhận chỉ là một phần rất nhỏ trong thế giới sinh học rộng lớn. Và đôi khi, chính những thứ nguy hiểm nhất lại mang đến những cơ hội lớn, khi được hiểu và ứng dụng đúng cách.