Con người sẽ thay đổi ra sao nếu tiến hóa đưa chúng ta trở lại với cuộc sống dưới nước?

Hãy tưởng tượng một ngày nào đó, Trái Đất bị nhấn chìm bởi làn sóng nước biển dâng cao, và con người phải học cách sống dưới đại dương. Khi ấy, chúng ta sẽ phải thích nghi thế nào để tồn tại trong môi trường ấy?

Loài người, sinh vật đã rời bỏ biển cả từ hàng trăm triệu năm trước, liệu có thể quay lại môi trường nước mà vẫn duy trì sự sống? Nếu sự tiến hóa buộc chúng ta phải sống dưới nước, cơ thể và khả năng sinh lý của chúng ta sẽ thay đổi ra sao?

Kịch bản "con người sống dưới nước" có thể nghe như chuyện tưởng tượng, nhưng lại dựa trên những cơ sở sinh học hợp lý. Tất cả động vật có xương sống trên cạn, bao gồm cả chúng ta, đều có tổ tiên xuất phát từ các sinh vật biển.

Dấu vết của sự kết nối đó vẫn hiện diện trong cơ thể chúng ta: phôi thai người khi mới hình thành có mang, hệ tuần hoàn giống với cá, và cơ thể chứa tới 70% nước. Vì thế, tưởng tượng về khả năng loài người quay lại đại dương không phải là điều quá xa vời, mà là một giả định hợp lý về tiến hóa trong tương lai.

Nếu sự thay đổi này diễn ra trong hàng triệu năm, một trong những thay đổi rõ ràng nhất sẽ là làn da của con người. Môi trường nước mặn, áp suất cao và thiếu oxy sẽ khiến da chúng ta phải thích nghi mạnh mẽ.

Da con người có thể trở nên dày hơn, mịn màng và chứa nhiều tế bào tiết dầu để giảm thiểu ma sát khi bơi, giống như cá heo. Màu sắc da có thể chuyển sang xanh xám để hòa mình vào nước, giúp ẩn mình và tránh bị săn bắt, một chiến lược tự nhiên đã được áp dụng ở nhiều loài cá và động vật biển. Tóc, nếu vẫn còn, có thể ngắn lại hoặc biến mất hoàn toàn để giảm lực cản trong nước.

Hệ hô hấp sẽ phải trải qua sự thay đổi lớn. Nếu loài người thực sự sống dưới nước, phổi hiện tại sẽ không còn phù hợp. Có hai khả năng: hoặc chúng ta tiến hóa để phát triển "mang nhân tạo" giúp trích xuất oxy từ nước giống như cá, hoặc chúng ta học cách kiểm soát hơi thở dài như cá voi, cá nhà táng - loài có thể nín thở hơn 90 phút.

Một số nhà sinh học đã đưa ra giả thuyết rằng loài người có thể tiến hóa để hấp thụ oxy qua da, tương tự như loài kỳ giông nước. Nếu điều này xảy ra, chúng ta có thể sống lâu dưới nước mà không cần phải nổi lên mặt nước thường xuyên.

Cấu trúc xương và cơ bắp cũng sẽ có sự thay đổi sâu rộng. Trọng lực yếu hơn dưới nước sẽ làm cho xương nhẹ và rỗng hơn, giúp cơ thể nổi tốt hơn. Tay và chân có thể dần phát triển thành chi chèo rộng, ngón tay và ngón chân mọc màng. Cột sống sẽ cong mềm để tạo ra chuyển động uốn sóng khi bơi.

Một số nhà tiến hóa học đã mô phỏng trên máy tính rằng nếu loài người sống hoàn toàn dưới nước, chiều cao trung bình sẽ giảm xuống, thân hình trở nên thon dài và linh hoạt như cá heo, trong khi hộp sọ trở nên tròn hơn để chịu được áp lực nước.

Điều gây tò mò nhất có lẽ là khuôn mặt. Gương mặt của "con người dưới nước" sẽ vừa quen thuộc vừa kỳ lạ: mắt to và tròn hơn để nhìn rõ trong bóng tối, đồng tử có khả năng co giãn mạnh mẽ như bạch tuộc, giúp nhìn rõ ngay cả khi ánh sáng yếu. Tai sẽ thu nhỏ hoặc ẩn vào trong đầu để tránh nước, trong khi mũi gần như phẳng, với lỗ mũi có van đóng kín như cá heo.

Giọng nói, đặc trưng nhất của loài người, có thể sẽ biến mất hoàn toàn và được thay thế bằng ngôn ngữ sóng âm. Thay vì nói, chúng ta sẽ "giao tiếp" bằng âm thanh vọng dưới nước, sử dụng hệ thống âm thanh tần số thấp có thể truyền đi hàng chục kilômét.

Tuy nhiên, sống dưới biển không chỉ là thay đổi cơ thể, mà còn là sự thay đổi toàn diện về văn minh. Khi phải sinh tồn dưới nước, loài người sẽ phải tái thiết lại toàn bộ xã hội. Các "thành phố ngầm" có thể được xây dựng trong các vòm khí khổng lồ, nơi con người vừa có thể sinh hoạt vừa bảo tồn công nghệ.

Ánh sáng Mặt Trời sẽ dần yếu đi khi chúng ta xuống sâu hơn, do đó năng lượng mặt trời có thể được thay thế bằng năng lượng địa nhiệt từ đáy biển hoặc các phản ứng sinh học phát sáng như ở sứa và vi khuẩn biển sâu. Tất cả các vật liệu như quần áo, công trình xây dựng và thực phẩm sẽ phải được thiết kế lại để chịu được áp suất cực cao và độ ẩm lớn.

Một câu hỏi triết học cũng sẽ nảy sinh: nếu sống dưới nước, liệu con người còn là con người không? Hay chúng ta sẽ trở thành một loài mới – "Homo aquarius", mang trí tuệ của nhân loại nhưng thân thể giống một sinh vật biển? Tiến hóa không thể quay lại, nhưng nó có thể mở ra những hướng mới. Một loài người mới dưới đại dương có thể tạo ra văn minh riêng, ngôn ngữ riêng, thậm chí cả tín ngưỡng riêng.

Điều thú vị là, trong giới khoa học đã tồn tại một học thuyết gọi là "Thuyết loài người thủy sinh" (Aquatic Ape Hypothesis). Giả thuyết này, được nhà sinh vật học Alister Hardy đưa ra năm 1960 và được nhà nhân học Elaine Morgan phổ biến, cho rằng tổ tiên chúng ta từng sống trong một giai đoạn bán thủy sinh.

Một số bằng chứng như lớp mỡ dày dưới da (hiếm thấy ở động vật trên cạn), khả năng nín thở, và tình yêu tự nhiên với nước có thể là dấu tích của thời kỳ ấy. Mặc dù giả thuyết này chưa được chứng minh, nhưng nó mở ra sự liên kết bản năng giữa loài người và biển cả mà chúng ta chưa từng nhận thức đầy đủ.

Nếu một ngày nào đó, con người phải trở lại biển vì biến đổi khí hậu hoặc sự cạn kiệt đất liền, có thể chính "ký ức sinh học" ấy sẽ là cơ sở để chúng ta thích nghi. Lúc đó, những đứa trẻ sinh ra dưới nước sẽ không còn sợ hãi về việc thiếu oxy, chúng sẽ bơi như bản năng. Và có thể, hàng chục nghìn năm sau, hậu duệ của chúng ta, loài người đại dương, sẽ ngước lên mặt nước và tự hỏi: "Liệu trên đó còn tồn tại những sinh vật từng gọi là con người?".