Cuộc tranh luận xoay quanh pin Baghdad có niên đại hai thiên niên kỷ lại nóng lên: đây là thiết bị tạo năng lượng thời cổ đại hay chỉ đơn thuần là chiếc hũ dùng để lưu giữ lời cầu nguyện?

Một nghiên cứu gần đây tiếp tục khẳng định khả năng phát điện của cổ vật bí ẩn được phát hiện tại Iraq. Dẫu vậy, nhiều nhà khảo cổ vẫn nghi ngờ công năng thực sự của nó và cho rằng hiện vật này chỉ phục vụ cho các nghi lễ tôn giáo cổ xưa.

Suốt gần một thế kỷ, giới khảo cổ và khoa học toàn cầu chưa bao giờ ngừng tranh luận về hiện vật bí ẩn được khai quật tại Iraq mang tên "pin Baghdad". Cấu trúc khác thường của nó đã làm dấy lên giả thuyết rằng con người thời cổ đại có thể đã chế tạo một dạng tế bào galvanic sơ khai – tiền đề của pin hiện đại – từ hàng nghìn năm trước khi Alessandro Volta công bố phát minh của mình ở phương Tây. 

Tuy nhiên, do hiện vật gốc đã biến mất sau cuộc xâm lược Iraq của Mỹ năm 2003, các nghiên cứu ngày nay buộc phải dựa hoàn toàn vào tư liệu lưu trữ và những mô hình phục dựng.

Gần đây, tạp chí Chemistry World đã đăng tải một công trình nghiên cứu mới của nhà nghiên cứu độc lập Alexander Bazes, khiến cuộc tranh cãi bùng phát trở lại. Theo Bazes, pin Baghdad không chỉ có thể hoạt động như một nguồn điện, mà còn tạo ra mức năng lượng cao hơn đáng kể so với các ước đoán trước đó.

Bằng cách phục dựng và tiến hành thử nghiệm, Bazes cho rằng lớp vỏ đất sét xốp của chiếc hũ đóng vai trò như một màng ngăn. Khi kết hợp với chất điện phân (chẳng hạn dung dịch kiềm) và không khí, cấu trúc này có thể kích hoạt một chuỗi phản ứng điện hóa. Kết quả cho thấy thiết bị có thể tạo ra dòng điện lên đến 1,4 volt – tương đương công suất của một viên pin AA hiện đại. 

Điểm đáng chú ý trong nghiên cứu của Bazes nằm ở mục đích sử dụng. Ông bác bỏ giả thuyết phổ biến của một số nhà khảo cổ học phi chính thống cho rằng thiết bị này từng được dùng để mạ điện đồ trang sức. 

Thay vì xem đây là nguồn năng lượng thuần túy, Bazes đề xuất giả thuyết rằng dòng điện được tạo ra nhằm phục vụ cho mục đích "ăn mòn theo nghi thức". Theo cách hiểu này, những dấu hiệu ăn mòn xuất hiện trên vật liệu như giấy ghi lời cầu nguyện sẽ được người xưa xem là minh chứng trực quan cho việc một sức mạnh vô hình đã tác động đến lời khấn của họ.

Dù giả thuyết về pin tạo năng lượng mang nhiều sức hút, quan điểm này vẫn vấp phải sự phản bác mạnh mẽ từ giới khảo cổ học chính thống. William Hafford, nhà khảo cổ đến từ Đại học Pennsylvania, người dành nhiều năm nghiên cứu hiện vật này, vẫn giữ lập trường hoài nghi. Theo ông, bản chất của nó chỉ là một chiếc hũ linh thiêng dùng để cất giữ lời cầu nguyện.

Hafford nhấn mạnh rằng tại các khu vực xung quanh, giới khảo cổ cũng phát hiện nhiều hiện vật tương tự mang yếu tố ma thuật hoặc tôn giáo. Đặc biệt, từng có một chiếc hũ đất sét chứa tới mười bình đồng bên trong — con số bị xem là quá nhiều và vô lý nếu xét theo cấu trúc của một cục pin. Ông cho rằng thanh sắt thường được xem là điện cực thực chất chỉ là những chiếc đinh sắt, một phần trong nghi thức niêm phong.

"Bạn sẽ thả lời cầu nguyện qua cổ hũ, niêm phong nó bằng nhựa đường và sau đó chôn nó với một nghi lễ," Hafford mô tả lại quy trình tín ngưỡng thời bấy giờ. Ông khẳng định rằng các hũ này thường được chôn dưới đất như lễ vật dâng lên những vị thần của cõi âm, chứ không phải một thiết bị công nghệ bị lãng quên.

Cuộc tranh luận xoay quanh pin Baghdad nhiều khả năng sẽ còn kéo dài vô tận khi hiện vật gốc đã không còn. Phải chăng người xưa từng nắm giữ bí mật của điện năng, hay chúng ta đang vô tình áp đặt lăng kính công nghệ hiện đại lên những nghi thức tâm linh cổ đại? Câu trả lời vẫn bị vùi lấp dưới những lớp bụi thời gian của lịch sử Lưỡng Hà.