Buzz
(Mytour) Cùng tìm hiểu Đạo Mẫu là gì để thấy rằng đây không phải là mê tín dị đoan như nhiều người vẫn nghĩ, mà là nơi tình yêu đất nước được chuyển hóa thành đời sống tâm linh cộng đồng đầy thiêng liêng và đáng trân trọng.
1. Đạo Mẫu là gì?
Đạo Mẫu, theo nghĩa đen là “Đạo của Mẹ”, lấy việc tôn thờ Mẫu - biểu tượng người Mẹ làm trung tâm, được xem như đấng linh thiêng luôn che chở con người, cứu giúp họ vượt qua hiểm nguy trong cuộc sống và ban tặng phúc lộc, sức khỏe cùng sự bình an.
Theo quan niệm dân gian xưa, Trời được xem như người cha - biểu tượng nam tính tạo ra sự vận hành của vũ trụ, chi phối dòng chảy không gian và thời gian. Đất được ví như người mẹ - đấng bao dung tiếp nhận sinh khí từ Trời để nuôi dưỡng và làm nảy sinh muôn loài vạn vật.
Vì vậy, từ xa xưa người Việt đặc biệt đề cao hình tượng Mẹ Đất, kết hợp với những yếu tố siêu nhiên huyền bí cùng tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, đã hình thành nên hệ thống Tam phủ và Tứ phủ mang đậm bản sắc Việt, với 3 vị nữ thần chính cai quản ba cõi tự nhiên:
- Cõi Trời - Mẫu Thượng Thiên.
- Cõi Đất - Mẫu Địa.
- Núi rừng - Mẫu Thượng Ngàn.
- Cõi sông bể - Mẫu Thoải.
Tương ứng với các cõi này là hệ thống các phủ gồm: Thiên, Nhạc, Địa, Thủy.
Đạo Mẫu không phải là một tôn giáo có giáo chủ sáng lập cụ thể, mà là một tín ngưỡng bản địa lâu đời tôn vinh các Thánh Mẫu và nữ thần mang quyền năng sinh dưỡng, che chở con người.
Chính vì không gắn với một hệ thống giáo chủ chính thống nên trong các triều đại xưa, việc thờ Mẫu thường được xem là tín ngưỡng dân gian, nhờ đó dễ dàng lan tỏa và hòa nhập vào nhiều không gian văn hóa, thậm chí tồn tại song song với các tôn giáo lớn.
Đạo Mẫu không phải là một tôn giáo có giáo chủ sáng lập cụ thể, mà là một tín ngưỡng bản địa lâu đời tôn vinh các Thánh Mẫu và nữ thần mang quyền năng sinh dưỡng, che chở con người.
Chính vì không gắn với một hệ thống giáo chủ chính thống nên trong các triều đại xưa, việc thờ Mẫu thường được xem là tín ngưỡng dân gian, nhờ đó dễ dàng lan tỏa và hòa nhập vào nhiều không gian văn hóa, thậm chí tồn tại song song với các tôn giáo lớn.
2. Những đặc điểm nổi bật của Đạo Mẫu
Thực tế, hầu hết các tôn giáo lớn đều được du nhập từ bên ngoài, trong khi tục thờ Mẫu - tồn tại hàng nghìn năm trước đó - mới thực sự là một trụ cột quan trọng của tín ngưỡng dân gian Việt Nam.
Nguồn gốc của Đạo Mẫu bắt nguồn từ niềm tin và sự tôn kính sâu sắc của người Việt đối với người phụ nữ, gắn liền với vai trò sinh sản, nuôi dưỡng và phát triển sự sống. Ngay cả trong thời kỳ phong kiến với quan niệm trọng nam khinh nữ, tín ngưỡng thờ Mẫu vẫn luôn song hành và tồn tại bền bỉ.
Ngày nay, Đạo Mẫu được nhiều học giả nghiên cứu nhằm khám phá những giá trị cốt lõi mang đậm vẻ đẹp tâm linh của cư dân nông nghiệp Việt, phản ánh bản sắc văn hóa dân tộc.
Ngày nay, Đạo Mẫu được nhiều học giả nghiên cứu nhằm khám phá những giá trị cốt lõi mang đậm vẻ đẹp tâm linh của cư dân nông nghiệp Việt, phản ánh bản sắc văn hóa dân tộc.
Đạo Mẫu hình thành từ nền văn hóa lúa nước, gắn với việc thờ Nữ thần, Mẫu thần như Quốc mẫu Âu Cơ, Mẫu Tây Thiên, Mẫu Thượng Ngàn. Đến thế kỷ XV-XVI, hệ thống Đạo Mẫu dần định hình rõ rệt với sự tôn thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh, kết hợp cùng các yếu tố nghi lễ Đạo giáo.
Từ thế kỷ XV, Đạo Mẫu Việt Nam được xác lập rõ nét. Ngày giáng thế đầu tiên của Thánh mẫu Liễu Hạnh được ghi nhận vào năm 1434, đến nay đã hơn 600 năm lịch sử.
Từ thế kỷ XV, Đạo Mẫu Việt Nam được xác lập rõ nét. Ngày giáng thế đầu tiên của Thánh mẫu Liễu Hạnh được ghi nhận vào năm 1434, đến nay đã hơn 600 năm lịch sử.
Theo truyền thuyết, Mẫu Liễu Hạnh có cha là Năng Vỹ, mẹ là Đào Liễu, cả hai đều đã ngoài 40 tuổi mà chưa có con. Sau khi đi cầu tự tại chùa Tây Thiên và nhận điềm lành, bà sinh ra Mẫu và đặt tên là Năng Thị Tiêu.
Khi trưởng thành, Mẫu Liễu Hạnh nổi bật với trí tuệ và bản lĩnh, từng giúp vua Hùng đánh giặc và lập nhiều chiến công. Sau lễ mừng thọ cha mẹ ở tuổi ngoài 80, vào ngày 15 tháng 02, Mẫu được hóa về trời.
Để ghi nhớ công lao, vua phong bà danh hiệu “Tam Đảo Sơn Trụ Quốc Mẫu Đại Vương, Đệ Nhất Thượng Đẳng Phúc Thần”.
Truyền thuyết về ba lần giáng sinh của Mẫu Liễu Hạnh luôn thu hút sự chú ý đặc biệt, gắn liền với hình tượng người phụ nữ mạnh mẽ, lấy việc giúp đỡ cộng đồng làm sứ mệnh thiêng liêng trong thời kỳ xã hội nhiều biến động.
Có thể nói, Mẫu Liễu Hạnh là một trong Tứ bất tử, những nhân vật xuất hiện trong thời loạn lạc, trở thành chỗ dựa tinh thần cho người dân nghèo khó.
Khi trưởng thành, Mẫu Liễu Hạnh nổi bật với trí tuệ và bản lĩnh, từng giúp vua Hùng đánh giặc và lập nhiều chiến công. Sau lễ mừng thọ cha mẹ ở tuổi ngoài 80, vào ngày 15 tháng 02, Mẫu được hóa về trời.
Để ghi nhớ công lao, vua phong bà danh hiệu “Tam Đảo Sơn Trụ Quốc Mẫu Đại Vương, Đệ Nhất Thượng Đẳng Phúc Thần”.
Truyền thuyết về ba lần giáng sinh của Mẫu Liễu Hạnh luôn thu hút sự chú ý đặc biệt, gắn liền với hình tượng người phụ nữ mạnh mẽ, lấy việc giúp đỡ cộng đồng làm sứ mệnh thiêng liêng trong thời kỳ xã hội nhiều biến động.
Có thể nói, Mẫu Liễu Hạnh là một trong Tứ bất tử, những nhân vật xuất hiện trong thời loạn lạc, trở thành chỗ dựa tinh thần cho người dân nghèo khó.
2.2 Hệ thống thờ tự
Về phương diện điện thờ Thánh Mẫu, vua Lê được xem là người có công lớn khi dung hòa tục thờ Mẫu của vùng đồng bằng với tục Sơn Trang của miền núi. Trong đó, Thánh Mẫu Liễu Hạnh giữ vai trò thần chủ của Đạo Mẫu ở đồng bằng, còn Mẫu Thượng Ngàn là vị chủ Sơn Trang của vùng núi rừng.
Bà Chúa Liễu Hạnh được tôn xưng là Thánh Mẫu tối cao, giữ vị trí trung tâm trong Tam tòa Thánh Mẫu.
Tín ngưỡng thờ Mẫu ở Việt Nam có hệ thống thần điện mang tính đa thần (khoảng 60 vị thánh), nhưng vẫn chịu sự chi phối của Thánh Mẫu. Trong đó, Thánh Mẫu Liễu Hạnh là thần chủ của điện thần Đạo Mẫu dù xuất hiện muộn hơn trong hệ thống (vào thế kỷ XV - XVI).
- Thờ Tam phủ: Thiên (Trời), Địa (Đất), Thoải (Nước).
- Thờ Tứ phủ: Thiên (Trời), Địa (Đất), Thoải (Nước), Nhạc (Rừng).
- Thần chủ: Thánh Mẫu Liễu Hạnh là vị thần tối cao, thường được thờ tại các Phủ Tây Hồ, Phủ Dầy.
Nếu không tính Ngọc Hoàng thì ba vị Thánh Mẫu được xem là những đấng tối cao nhất trong Đạo Mẫu. Trong nghi thức hầu đồng, người ta phải thỉnh ba vị Thánh Mẫu trước tiên rồi mới đến các vị khác. Tuy nhiên, khi thỉnh Mẫu, người hầu đồng không được mở khăn phủ diện mà chỉ thực hiện đảo bóng rồi xa giá, đây là quy tắc bắt buộc không được vi phạm. Sau giá Mẫu, từ hàng Trần Triều trở đi mới được mở khăn hầu đồng.
Theo tín ngưỡng cổ truyền, ba giá Mẫu được cho là hóa thân vào ba giá Chầu Bà từ Chầu Đệ Nhất đến Chầu Đệ Tam, vì vậy Ba giá Chầu Bà được xem như sự hóa thân của Ba giá Mẫu.
Ba giá Mẫu trong Tứ Phủ gồm:
- Mẫu Đệ Nhất Thiên Tiên: Cửu Trùng Thanh Vân Công Chúa hay chính là Công Chúa Liễu Hạnh. Đền thờ lớn nhất là Phủ Dầy, Vụ Bản, Nam Định (mở hội ngày 3/3 âm lịch), tương truyền là nơi Mẫu giáng trần với hệ thống đền phủ như Phủ Chính, Phủ Công Đồng, Phủ Bóng; ngoài ra còn có Đền Sòng ở Thanh Hoá và Phủ Tây Hồ ở Hà Nội.
- Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn: Đông Cuông Công Chúa. Theo truyền thuyết, đây là vị Thánh Mẫu cai quản vùng Thượng Ngàn (rừng núi). Đền thờ chính của Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn là Đền Đông Cuông, Tuần Quán thuộc tỉnh Yên Bái.
- Mẫu Đệ Tam Thoải Cung: Xích Lân Long Nữ. Theo truyền thuyết, đây là vị Thánh Mẫu cai quản sông suối, biển cả và các mạch nước trong vùng đất Nam Việt.
2.3 Thực hành tâm linh
Tín ngưỡng thờ Mẫu có ảnh hưởng sâu rộng đến đời sống văn hóa dân gian và nghệ thuật Việt Nam. Các lễ hội như Lễ Hội Phủ Giầy, Lễ Hội Chùa Hương không chỉ mang ý nghĩa tôn vinh các vị Mẫu mà còn là dịp để cộng đồng thể hiện lòng thành kính, sự gắn kết và gìn giữ di sản văn hóa truyền thống.
Điểm đặc trưng nổi bật của tín ngưỡng thờ Mẫu là nghi thức Hầu đồng (Lên đồng), kết hợp với nghệ thuật hát văn, tạo thành hình thức diễn xướng tâm linh giúp con người kết nối với thế giới thần linh.
Điểm đặc trưng nổi bật của tín ngưỡng thờ Mẫu là nghi thức Hầu đồng (Lên đồng), kết hợp với nghệ thuật hát văn, tạo thành hình thức diễn xướng tâm linh giúp con người kết nối với thế giới thần linh.
Nghi lễ Hầu đồng được xem là nghi thức cốt lõi, trong đó thanh đồng thực hiện các điệu múa đặc trưng của từng vị thánh để cầu xin sức khỏe, tài lộc. Những yếu tố này đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của người Việt.
Trong nghi thức hầu đồng, người ta phải thỉnh ba vị Thánh Mẫu trước tiên rồi mới đến các vị khác. Khi thỉnh Mẫu, thanh đồng không được mở khăn phủ diện mà chỉ thực hiện đảo bóng rồi xa giá - đây là quy tắc bắt buộc không được vi phạm. Sau giá Mẫu, từ hàng Trần Triều trở đi mới được phép mở khăn hầu đồng.
3. Giá trị to lớn của Đạo Mẫu
Năm 2016, "Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt" đã được UNESCO (Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên Hợp Quốc) ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
3.1 Tôn vinh phụ nữ
Bởi lẽ nếu không có phụ nữ thì sẽ không có bữa ăn ngon, không có người quán xuyến gia đình, quản lý tài chính,... trong khi người đàn ông thường phải đi xa hái lượm hoặc tham gia chiến trận,... Người phụ nữ Việt Nam từ xưa đến nay luôn là người nuôi dưỡng, giáo dục con cái và đảm nhiệm phần lớn công việc trong gia đình. Hầu như mọi việc lớn nhỏ trong tổ ấm đều do người phụ nữ gánh vác.
3.2 Uống nước nhớ nguồn
Đạo Mẫu còn thể hiện ý thức nhân sinh sâu sắc, ý thức về cội nguồn dân tộc, tinh thần yêu nước và sự tôn vinh đạo đức… tất cả được linh thiêng hóa, trong đó Mẫu là biểu tượng cao nhất.
Đạo Mẫu hướng con người đến lối sống thiện lương, biết tri ân nguồn gốc, thực hành đạo lý “uống nước nhớ nguồn” thông qua việc thờ phụng cả những anh hùng dân tộc đã được thánh hóa, đồng thời tìm kiếm sự an yên trong đời sống tinh thần.
Điện thần Đạo Mẫu bao gồm nhiều nhân vật mang dấu ấn lịch sử, là những người có công dựng nước và giữ nước, qua đó biến tín ngưỡng này thành một dạng chủ nghĩa yêu nước được linh thiêng hóa.
3.3 Mang giá trị văn hoá, nghệ thuật
Trong quá trình hình thành và phát triển, Đạo Mẫu đã sản sinh ra hàng trăm bài văn chầu do dân gian sáng tác.
Tín ngưỡng này sở hữu loại hình diễn xướng riêng biệt, bắt nguồn từ dân gian, mang bản sắc độc đáo không thể trộn lẫn với bất kỳ hình thức nghệ thuật nào khác.
Đặc trưng nổi bật là hát chầu văn, qua nhiều thế hệ dân gian đã sáng tạo hàng loạt làn điệu như Bỉ, Miễu, Thống, Phú, Dọc, Cờn, Xá…
Đặc trưng nổi bật là hát chầu văn, qua nhiều thế hệ dân gian đã sáng tạo hàng loạt làn điệu như Bỉ, Miễu, Thống, Phú, Dọc, Cờn, Xá…
Từ đó hình thành và lưu giữ nhiều giá trị văn hóa - nghệ thuật đặc sắc như văn học dân gian, nghệ thuật trình diễn (hát, múa, nhạc) và nghệ thuật tạo hình.
Các bài văn chầu được xem như những câu chuyện truyền thuyết bằng thơ, thường gồm hàng trăm câu, tái hiện cảnh sắc, ca ngợi công đức và răn dạy con người.
Các bài văn chầu được xem như những câu chuyện truyền thuyết bằng thơ, thường gồm hàng trăm câu, tái hiện cảnh sắc, ca ngợi công đức và răn dạy con người.
