Buzz
Từng được kỳ vọng như một đòn bẩy giúp thế hệ trẻ bứt phá, nhưng thực tế lại cho thấy trí tuệ nhân tạo đang dần trở thành nỗi ám ảnh, kéo theo làn sóng phản đối mạnh mẽ cùng trạng thái kiệt quệ tinh thần ở những người vốn được xem là am hiểu công nghệ nhất hiện nay.
Trong khoảng ba năm trở lại đây, sự bùng nổ của các mô hình ngôn ngữ lớn như hay Gemini đã tạo nên một cuộc đua công nghệ đầy gay gắt trong giới công nghệ toàn cầu.
Trí tuệ nhân tạo (AI) từng được giới thiệu như một “phép màu” có thể giải phóng sức lao động, khơi nguồn sáng tạo và mở ra vô số cơ hội mới, đặc biệt dành cho Gen Z – thế hệ lớn lên cùng môi trường số.
Thế nhưng phía sau những con số ấn tượng về hiệu suất và tốc độ xử lý là một thực tế đáng lo ngại: càng sử dụng và tiếp xúc nhiều với AI, người trẻ lại càng dễ nảy sinh cảm giác chán ghét và bức bối với chính công nghệ này.
Gen Z đang dần dịch chuyển từ trạng thái hứng khởi ban đầu sang thất vọng và giận dữ đối với AI, khi công nghệ này bị triển khai và áp dụng một cách quá mức trong đời sống.
Từ sự hứng khởi ban đầu đến cảm giác vỡ mộng
Những dữ liệu mới nhất từ các tổ chức uy tín như Walton Family Foundation và Gallup đã phác họa một bức tranh đối lập đầy bất ngờ.
Nếu trước đây “hứng khởi” là cảm xúc chủ đạo khi nói về AI, thì hiện nay tỷ lệ này đã giảm mạnh từ 36% xuống chỉ còn 22% ở nhóm tuổi 14 đến 29. Trái lại, cảm xúc giận dữ lại tăng vọt lên 31%. Đáng chú ý, chính những người sử dụng AI hằng ngày lại là nhóm có mức độ vỡ mộng cao nhất.
Vấn đề không nằm ở việc công nghệ trở nên lỗi thời, mà ở cách AI đang bị “ép buộc” xuất hiện trong mọi khía cạnh đời sống. Từ giảng đường đến môi trường làm việc, AI dần trở thành yêu cầu bắt buộc, làm thay đổi sâu sắc cách con người tiếp cận tri thức và xử lý công việc. Giới trẻ, thay vì cảm thấy được hỗ trợ, lại có cảm giác quyền chủ động bị xâm lấn bởi những thuật toán tóm tắt thay cho việc đọc, và viết thay cho tư duy.
Việc sử dụng AI quá mức trong giáo dục đang dẫn đến hiện tượng “teo cơ nhận thức” và tích lũy “nợ nhận thức”, khiến sinh viên dần suy giảm khả năng tư duy độc lập.
Cái giá phải trả của sự tiện lợi và “nợ nhận thức”
Tại các trường đại học, đặc biệt ở Vương quốc Anh, việc dùng AI gần như đã trở thành chuẩn mực mới. Một khảo sát của Higher Education Policy Institute năm 2026 cho thấy có tới 95% sinh viên sử dụng AI dưới nhiều hình thức để hỗ trợ học tập. Dù mang lại sự tiện lợi lớn, nhưng đổi lại là sự trống rỗng dần về mặt cảm xúc lẫn tư duy.
Nhiều sinh viên thừa nhận rằng việc dùng AI giống như một “mã gian lận” trong trò chơi điện tử: giúp họ hoàn thành bài tập nhanh chóng nhưng lại lấy đi quá trình rèn luyện tư duy cần thiết. Nghiên cứu từ MIT Media Lab đã đưa ra một khái niệm đáng lo ngại: “nợ nhận thức”.
Thông qua các bản ghi điện não đồ (EEG), giới khoa học nhận thấy rằng những người phụ thuộc vào AI để viết luận có mức độ kết nối thần kinh suy giảm rõ rệt và gặp khó khăn trong việc ghi nhớ chính nội dung mà họ vừa “tạo ra”. Khi nỗ lực tư duy bị thay thế, trí tuệ con người cũng bắt đầu xuất hiện dấu hiệu suy yếu như “teo cơ”.
Trên thị trường lao động, AI đang dần xóa bỏ các vị trí dành cho người mới bắt đầu, đồng thời lấy đi cơ hội học việc và tích lũy kỹ năng thực tế của lực lượng lao động trẻ.
Nguy cơ đổ vỡ nấc thang sự nghiệp
Nỗi lo của Gen Z không chỉ dừng lại ở giảng đường mà còn trở nên rõ rệt hơn khi họ bước vào thị trường lao động. AI đang trực tiếp nhắm vào các vị trí cấp thấp (entry-level) - vốn là bậc thang đầu tiên và thiết yếu giúp người trẻ học hỏi và phát triển sự nghiệp.
Những công việc tưởng chừng đơn giản như rà soát tài liệu, ghi chép nội dung cuộc họp hay tóm tắt thông tin thực chất lại là quá trình “học nghề” (apprenticeship) giúp người trẻ tích lũy kinh nghiệm thực tế. Tuy nhiên, báo cáo năm 2025 của British Standards Institution cho thấy 41% lãnh đạo doanh nghiệp đang dùng AI để cắt giảm nhân sự và 39% đã loại bỏ hoàn toàn các vị trí cấp thấp. Trong khi doanh nghiệp nhìn thấy hiệu suất và lợi nhuận, người lao động trẻ lại đối mặt với tương lai bị khép lại khi chưa kịp bắt đầu.
Sự phẫn nộ của Gen Z không còn chỉ dừng ở lời nói mà đã chuyển sang những hành động phản kháng âm thầm, thậm chí là gây cản trở hoặc phá vỡ chiến lược AI của doanh nghiệp.
Sự phản kháng cùng lời cảnh báo cho tương lai
Sự phẫn nộ này không chỉ dừng lại ở những lời than phiền trên mạng xã hội, mà đã biến thành các hành động cụ thể: từ việc trì hoãn áp dụng công nghệ cho đến những hành vi “phá rối” quy trình triển khai AI tại nơi làm việc - điều mà 44% nhân viên Gen Z thừa nhận đã từng thực hiện.
Thậm chí, đã xuất hiện một số trường hợp cực đoan như một lời cảnh báo về tình trạng bế tắc của một bộ phận người trẻ trước sự bao vây ngày càng mạnh của công nghệ.
Câu hỏi đặt ra không phải là làm sao để loại bỏ AI, bởi “con ma” công nghệ này đã thoát khỏi chiếc bình và không thể thu hồi. Vấn đề then chốt là khôi phục lại quyền chủ động của con người. Các tổ chức giáo dục cần định nghĩa lại giá trị của “sự khó khăn” trong tư duy như một nền tảng hình thành bản sắc và năng lực cá nhân. Đồng thời, doanh nghiệp cần thiết kế AI theo hướng hỗ trợ các mô hình học việc mới thay vì thay thế hoàn toàn vai trò của người mới bắt đầu.
Làn sóng phẫn nộ từ Gen Z đang trở thành một tín hiệu mạnh mẽ buộc xã hội phải nhìn lại tiến trình công nghiệp hóa trí tuệ nhân tạo. Nếu không được điều chỉnh để bảo vệ niềm tin và sự phát triển tự nhiên của con người, AI có thể đẩy thế giới vào tình trạng ngập tràn “rác thải nội dung” và làm suy mòn tư duy của nhân loại.
