Buzz
Giải Nobel Y sinh học 2025 đã vinh danh Mary E. Brunkow, Fred Ramsdell và Shimon Sakaguchi vì nghiên cứu về cách hệ miễn dịch của chúng ta được ngăn chặn không tấn công các cơ quan của chính cơ thể.
Giải Nobel Y học 2025 tôn vinh ba nhà khoa học Mary E. Brunkow, Fred Ramsdell và Shimon Sakaguchi vì những khám phá quan trọng về cách hệ miễn dịch tự kiềm chế, ngăn ngừa việc tấn công các tế bào trong cơ thể.
Công trình của họ đã khai mở một kỷ nguyên mới trong nghiên cứu miễn dịch học, giúp các chuyên gia y học hiểu rõ hơn về nguyên nhân của các bệnh tự miễn và tạo ra những cơ hội điều trị mới mẻ.
Lễ công bố chính thức diễn ra vào ngày 6/10 tại Viện Karolinska, Stockholm, Thụy Điển. Theo thông báo từ Ủy ban Nobel, ba nhà khoa học nhận giải "vì khám phá liên quan đến khả năng dung nạp miễn dịch ngoại vi", một cơ chế quan trọng giúp cơ thể duy trì sự cân bằng giữa việc tấn công mầm bệnh và bảo vệ chính mình.
Đây là lần thứ 116 giải Nobel Y sinh học được trao, tiếp tục khẳng định vai trò quan trọng của miễn dịch học trong nền y học hiện đại.
Khám phá bí mật hệ thống 'tự bảo vệ' của cơ thể
Hệ miễn dịch, hay còn gọi là 'đội vệ sĩ sinh học' của cơ thể, có vai trò quan trọng trong việc nhận diện và tiêu diệt các mầm bệnh như vi khuẩn, virus và ký sinh trùng. Tuy nhiên, đôi khi 'đội quân' này lại mắc sai lầm và tấn công các mô khỏe mạnh, dẫn đến các bệnh tự miễn.
Một câu hỏi đã làm đau đầu các nhà khoa học trong suốt nhiều thập kỷ là lý do tại sao sự nhầm lẫn này không xảy ra thường xuyên hơn, và làm sao hệ miễn dịch phân biệt được đâu là 'mình' và đâu là 'kẻ thù'.
Olle Kämpe, Chủ tịch Ủy ban Nobel, chia sẻ: "Những khám phá của ba nhà khoa học đã làm sáng tỏ cơ chế giúp hệ miễn dịch duy trì sự cân bằng tinh tế giữa phản ứng tấn công và kiểm soát. Nhờ đó, chúng ta có thể hiểu vì sao phần lớn con người không mắc phải các bệnh tự miễn nghiêm trọng."
Khởi nguồn từ khám phá đột phá của Sakaguchi đến bản đồ gene Foxp3
Câu chuyện bắt đầu vào năm 1995, khi Shimon Sakaguchi, một nhà miễn dịch học Nhật Bản tại Đại học Osaka, phát hiện ra một điều làm thay đổi hoàn toàn nhận thức về hệ miễn dịch. Trước đó, các nhà khoa học cho rằng quá trình 'dung nạp miễn dịch' chỉ xảy ra trong giai đoạn phát triển sớm của tế bào miễn dịch thông qua một cơ chế gọi là 'dung nạp trung tâm' tại tuyến ức. Trong quá trình này, các tế bào T có khả năng tấn công cơ thể sẽ bị loại bỏ.
Tuy nhiên, Sakaguchi phát hiện rằng cơ thể còn có một cơ chế kiểm soát thứ hai: các tế bào T điều hòa (regulatory T cells - Tregs). Đây là nhóm tế bào đặc biệt, hoạt động như 'phanh sinh học', có nhiệm vụ giám sát và hạn chế hoạt động của các tế bào miễn dịch khác, ngăn ngừa chúng phản ứng quá mức và gây tổn thương cho các mô lành. Khám phá này đã mở ra khái niệm 'dung nạp miễn dịch ngoại vi', thay đổi hoàn toàn cách giới khoa học hiểu về cơ chế hoạt động của hệ miễn dịch.
Sáu năm sau, vào đầu những năm 2000, Mary E. Brunkow (Viện Sinh học Hệ thống, Seattle) và Fred Ramsdell (Công ty Sonoma Biotherapeutics, San Francisco) đã tiếp tục nghiên cứu này và đưa ra một bước đột phá mang tính di truyền. Họ phát hiện một đột biến trong gene Foxp3 khi nghiên cứu các dòng chuột bị rối loạn miễn dịch, làm tăng nguy cơ mắc các bệnh tự miễn.
Hai nhà khoa học nhanh chóng xác nhận rằng Foxp3 chính là gene điều khiển sự phát triển của tế bào T điều hòa. Ở người, khi gene này bị lỗi, nó có thể gây ra những bệnh hiếm gặp nhưng nghiêm trọng như hội chứng IPEX (Immune dysregulation, Polyendocrinopathy, Enteropathy, X-linked), một rối loạn tự miễn có thể làm tổn thương ruột, tuyến nội tiết và nhiều cơ quan khác.
Vào năm 2003, Sakaguchi tiếp tục khẳng định vai trò chủ chốt của Foxp3 trong việc điều chỉnh hoạt động của tế bào T điều hòa, hoàn thiện bức tranh về cơ chế 'phanh' của hệ miễn dịch mà ông đã bắt đầu nghiên cứu gần một thập kỷ trước.
Đặt nền móng cho các liệu pháp điều trị đột phá
Khám phá về tế bào T điều hòa và gene Foxp3 đã mở ra một hướng đi mới trong điều trị y học. Ngày nay, nhiều liệu pháp điều hòa miễn dịch, từ ức chế đến kích hoạt tế bào T, đều dựa trên những nguyên lý cơ bản mà ba nhà khoa học này đã phát hiện.
Trong lĩnh vực ung thư học, việc 'tháo phanh' hệ miễn dịch qua việc ức chế hoạt động của tế bào T điều hòa giúp cơ thể trở nên mạnh mẽ hơn trong việc tấn công tế bào ung thư, một nguyên lý hiện đang được áp dụng trong các loại thuốc miễn dịch mới, như liệu pháp chặn điểm kiểm soát (immune checkpoint inhibitors).
Ngược lại, trong các bệnh tự miễn như tiểu đường type 1, viêm khớp dạng thấp hay lupus ban đỏ, việc tăng cường hoạt động của tế bào T điều hòa lại giúp làm giảm phản ứng miễn dịch, giảm viêm và bảo vệ các mô khỏi tổn thương.
Công trình của Brunkow, Ramsdell và Sakaguchi không chỉ đánh dấu một cột mốc quan trọng trong khoa học, mà còn trở thành nền tảng cho hàng loạt nghiên cứu ứng dụng đang làm thay đổi phương thức điều trị bệnh bằng chính hệ miễn dịch của con người.
Một bước ngoặt trong y học miễn dịch học
Giải Nobel Y học 2025 không chỉ vinh danh những khám phá khoa học xuất sắc mà còn nhấn mạnh giá trị của sự hợp tác quốc tế và nghiên cứu lâu dài. Từ các phòng thí nghiệm ở Osaka, Seattle và San Francisco, ba nhà khoa học đã cùng nhau tạo nên một bức tranh toàn diện về cơ chế duy trì sự ổn định của hệ miễn dịch, một cơ chế cân bằng tinh vi nhưng thiết yếu.
Giải thưởng này cũng là lời khẳng định rằng, mặc dù đã hiểu rõ hơn về 'đội quân phòng thủ' trong cơ thể, nhưng hành trình khám phá hệ miễn dịch của con người vẫn còn dài. Những phát hiện của ba nhà khoa học chỉ mới là bước khởi đầu cho những ứng dụng y học sâu rộng hơn trong tương lai, khi việc điều chỉnh hệ miễn dịch có thể chữa trị những căn bệnh mà trước đây y học không thể giải quyết.
Thông báo tiếp theo trong tuần lễ Nobel sẽ là Giải Nobel Vật lý 2025, dự kiến được công bố vào ngày hôm nay 7/10. Thế giới tiếp tục hướng sự chú ý về Stockholm, nơi những phát minh thay đổi nhân loại sẽ được vinh danh.
