Buzz
Trong chỉ một tháng qua, hai con cá mập miệng rộng khổng lồ đã dạt vào bờ biển của Peru. Với số lần xuất hiện chưa đến 300 lần trên toàn cầu, hiện tượng này đang khiến các nhà hải dương học hết sức quan ngại về những thay đổi bất thường dưới đại dương.
Vào năm 1976, một dấu mốc quan trọng trong nghiên cứu sinh vật biển đã được ghi nhận khi lần đầu tiên, con người bắt được một cá thể cá mập miệng rộng còn sống. Loài này, mang tên khoa học Megachasma pelagios, ngay lập tức khiến giới khoa học kinh ngạc với ngoại hình kỳ lạ và chưa từng được mô tả. Mặc dù nhìn qua có thể gợi nhớ đến cá voi, nhưng đặc điểm giải phẫu cho thấy rõ đây là một loài cá mập.
Cá mập miệng rộng có thể dài lên đến gần 5 mét, với màu nâu sẫm bao phủ toàn thân và bụng trắng. Một số phần trên đầu và thân có màu nhạt hơn, trong khi hàm dưới có ánh bạc với những đốm đen nhỏ. Thân hình của chúng khỏe mạnh, thuôn dài về phía đuôi, đầu tròn và mõm rất rộng, miệng kéo dài quá mắt tạo thành hình dáng đặc biệt. Vây lưng thấp, vây lưng thứ hai ngắn hơn so với vây thứ nhất, và vây đuôi thì không đối xứng.
Chính nhờ những đặc điểm khác biệt này mà các nhà khoa học thời kỳ đó phải tạo ra một họ, chi và loài hoàn toàn mới dành riêng cho cá mập miệng rộng. Trong suốt nhiều thập kỷ, vấn đề về mối quan hệ tiến hóa của chúng với các loài cá mập khác vẫn là một chủ đề gây tranh cãi.
Có giả thuyết cho rằng cá mập miệng rộng có tổ tiên chung với cá mập phơi nắng, trong khi cũng có ý kiến cho rằng chúng là một nhánh tiến hóa tương đối mới. Những nghiên cứu gần đây đã chứng minh rằng cá mập miệng rộng là loài cổ xưa nhất trong bộ Lamniformes, thuộc họ Megamouthidae và chi Megamouth.
Khác với hình ảnh đáng sợ của những loài cá mập thông thường, cá mập miệng rộng lại là loài ăn lọc. Chúng bơi rất chậm, miệng mở rộng để tiếp cận vùng nước giàu nhuyễn thể và sinh vật nhỏ. Khi phát hiện con mồi, chúng mở rộng hàm, hút nước cùng thức ăn vào miệng và sau đó khép lại, đẩy nước ra ngoài qua các khe mang. Mặc dù có nét tương đồng với cá mập phơi nắng, nhưng hai loài này đã tiến hóa độc lập để thích nghi với cách thức kiếm ăn tương tự nhau.
Một chi tiết ít ai biết đến là cá nhà táng, loài săn mồi tự nhiên hiếm gặp của cá mập miệng rộng, từng được phát hiện tấn công một cá thể cá mập miệng rộng vào năm 1998. Sự kiện này, được các nhà nghiên cứu tại Indonesia ghi nhận, đã thay đổi quan điểm khoa học về mối quan hệ giữa cá voi và cá mập trong đại dương.
Mặc dù có kích thước lớn, cá mập miệng rộng vẫn là một trong những sinh vật bí ẩn nhất của đại dương. Trên toàn cầu, số lần xuất hiện của loài này chưa đến 300 lần. Hầu hết các trường hợp là cá thể bị mắc cạn hoặc vô tình bị đánh bắt, và rất ít khi chúng được quan sát sống trong tự nhiên. Đặc biệt, vùng biển gần Đài Loan đã ghi nhận nhiều vụ đánh bắt cá mập miệng rộng, khiến chính quyền địa phương phải ban hành quy định bảo vệ loài này từ năm 2020.
Sự hiếm gặp của cá mập miệng rộng xuất phát từ nhiều lý do. Chúng không sống thành bầy đàn, di chuyển chậm, và thường sinh sống ở tầng nước giữa đại dương, ở độ sâu hơn 150 mét, có thể lên tới hơn 1.000 mét. Đây là khu vực rất khó tiếp cận đối với con người và các hoạt động đánh bắt truyền thống. Ngoài ra, chúng chủ yếu nổi lên mặt nước vào ban đêm, càng làm tăng độ khó trong việc quan sát.
Trong bối cảnh đó, những sự kiện xảy ra tại Peru vào cuối năm 2025 đã thu hút sự chú ý của cộng đồng khoa học. Vào cuối tháng 11, một cá thể cá mập miệng rộng dài hơn 4 mét, nặng gần 1 tấn, đã dạt vào bờ biển Negritos. Mặc dù người dân địa phương, dù đã nhiều thế hệ làm nghề đánh cá, không nhận ra loài sinh vật này, nhưng cá thể này đã bị xẻ thịt và dùng làm thực phẩm, khiến nhiều dữ liệu khoa học quan trọng bị mất và làm dấy lên lo ngại về an toàn sức khỏe cộng đồng.
Chưa đầy một tháng sau, vào ngày 17 tháng 12, một cá mập miệng rộng khác lại mắc cạn tại khu vực giữa bãi biển Gaviotas và thị trấn Asila, thuộc vùng Piura. Lần này, các chuyên gia hàng hải đã kịp thời có mặt để ngăn người dân tiếp cận. Cá thể này dài khoảng 4,3 mét nhưng đã phân hủy nghiêm trọng, khiến các nhà nghiên cứu chỉ có thể thu thập số lượng mẫu sinh học rất hạn chế. Tuy nhiên, toàn bộ thông tin vẫn được ghi nhận và đưa vào hồ sơ chính thức để theo dõi các loài sinh vật biển quý hiếm.
Hai cá mập miệng rộng liên tiếp mắc cạn trong thời gian ngắn là hiện tượng chưa từng được ghi nhận trước đây. Các chuyên gia tại Peru đã bày tỏ lo ngại, cho rằng sự kiện này có thể phản ánh những biến động bất thường trong môi trường biển khu vực. Tuy nhiên, do hiểu biết về cá mập miệng rộng còn rất hạn chế, cộng đồng khoa học hiện chưa thể đưa ra bất kỳ kết luận hay dự đoán chính xác nào về nguyên nhân thực sự của chuỗi sự kiện hiếm gặp này.
