Buzz
Điều khó tin này đã gây ra những cuộc tranh luận sôi nổi, và nguyên nhân bắt nguồn từ một phương pháp biểu diễn bản đồ tưởng quen mà lạ: phép chiếu Mercator - vốn dĩ chứa đựng nhiều sai lệch đáng ngạc nhiên.
Trong đời sống thường ngày, chúng ta có xu hướng tiếp nhận thông tin một cách trực quan. Thế nhưng, có những hiện tượng lại hoàn toàn trái ngược, chúng phá vỡ mọi logic thông thường khi lần đầu tiếp xúc. Điển hình là sự khác biệt giữa bản đồ 2D và thế giới thực 3D hay ngay cả khi so với mô hình địa cầu.
Gần đây, một bài đăng từ tài khoản X "Latest in Space" đã khiến cộng đồng mạng kinh ngạc khi chứng minh hiện tượng phản trực quan này. Nội dung chỉ gói gọn trong câu: "Sự thật bất ngờ: Bạn có thể đi thuyền thẳng từ Ấn Độ đến Mỹ mà không cần đi qua bất kỳ vùng đất liền nào", kèm hình ảnh bản đồ với đường đi uốn cong kỳ lạ, gây ra vô số thắc mắc và tranh cãi.
Phép chiếu Mercator: Tiện ích không ngờ đi kèm những đánh lừa thị giác tinh vi
Nguyên nhân của hiểu lầm này bắt nguồn từ việc hầu hết bản đồ hiện đại đều áp dụng phép chiếu Mercator. Được nhà bản đồ học người Flanders Gerardus Mercator phát minh năm 1569, phương pháp này đã trở thành chuẩn mực trong ngành bản đồ suốt nhiều thế kỷ.
Cơ chế tạo ra phép chiếu này khá độc đáo: hình dung một quả địa cầu được đặt trong hình trụ, sau đó chiếu mọi vị trí từ cầu sang trụ dọc theo các kinh tuyến (những đường tưởng tượng nối hai cực). Kết quả thu được là tấm bản đồ phẳng với những biến dạng đặc biệt.
Bản đồ này được ưa chuộng nhờ khả năng hỗ trợ định hướng tuyệt vời. Thủy thủ và phi công có thể di chuyển giữa các điểm chỉ bằng cách đi theo đường thẳng trên bản đồ mà không phải thay đổi hướng la bàn liên tục. Đây chính là nguyên lý của đường loxodrome (đường vĩ hướng), duy trì góc không đổi so với các kinh tuyến.
Nhưng vấn đề cơ bản là: Trái Đất có dạng hình cầu (chính xác hơn là hình elipxoid dẹt), không phải mặt phẳng dù một số ít vẫn nghĩ khác. Việc 'trải phẳng' bề mặt cong như địa cầu lên mặt phẳng tất yếu sẽ gây ra biến dạng.
Trong phép chiếu Mercator, biến dạng này càng rõ khi càng xa xích đạo. Ví dụ, Greenland trên bản đồ trông gần bằng châu Phi, dù thực tế châu Phi rộng gấp 14 lần. Các vùng cực như Nam Cực và Bắc Cực bị kéo dãn vô tận.
Chính sự biến dạng này khiến đường thẳng trên Mercator không phải là đường ngắn nhất (đường trắc địa) trên Trái Đất hình cầu. Đường trắc địa thực chất là đường cong lớn (vòng tròn lớn) có đường kính bằng Trái Đất. Chuyến bay thẳng nhất giữa hai điểm (không qua cực) thường hiển thị như đường cong trên Mercator.
Bài đăng gây sốt và giải đáp bằng hình ảnh sinh động
Bài đăng từ 'Latest in Space' đã tạo ra làn sóng tranh luận dữ dội. Nhiều người khẳng định chắc nịch rằng không thể đi thẳng từ Mỹ đến Ấn Độ bằng đường biển mà không qua đất liền, dựa trên bản đồ Mercator quen thuộc. Họ cho rằng đường cong trên bản đồ không thể là 'đường thẳng' thực sự.
May mắn, giữa biển tranh cãi đó, người dùng Twitter @CosmicAsad đã đăng tải một minh họa trực quan bằng animation. Video này chứng minh thuyết phục rằng hoàn toàn có thể đi thuyền thẳng từ Ấn Độ sang Mỹ (trên mô hình địa cầu).
Hành trình này xuất phát từ Vịnh Bengal, vượt qua Thái Bình Dương rồi men theo khu vực phía Bắc Bán cầu (gần Alaska và Canada) trước khi tới Mỹ. Điểm đặc biệt là suốt lộ trình không hề đi qua bất kỳ vùng đất liền nào.
Video từ @CosmicAsad đã minh họa rõ ràng cách một 'đường thẳng' trên địa cầu sẽ biến thành đường cong khi thể hiện trên bản đồ phẳng Mercator, nhất là khi đi qua các vùng vĩ độ cao.
Dù được giải thích tường tận, nhiều người vẫn bảo thủ cho rằng điều này bất khả thi thay vì thừa nhận họ đã hiểu sai về nguyên lý chiếu bản đồ.
Đây là minh chứng rõ ràng cho thấy không phải mọi hình ảnh chúng ta tiếp nhận từ các phương tiện truyền thông đều phản ánh chính xác thực tế khách quan.
Câu chuyện về lộ trình thẳng từ Ấn Độ tới Mỹ qua đường biển là bài học sinh động về tầm quan trọng của việc hiểu các phép chiếu bản đồ và hạn chế của chúng. Dù bản đồ phẳng rất tiện dụng, ta cần nhớ chúng chỉ là biểu diễn 2D có biến dạng của thế giới 3D.
Cuộc tranh luận trên mạng không chỉ là hiện tượng viral mà còn là bài học quý giá về cách trực quan của con người có thể bị đánh lừa bởi những biểu diễn phẳng của thế giới hình cầu.
