Buzz
Các nghiên cứu gần đây trong ngành thần kinh học đang làm thay đổi quan niệm truyền thống của Aristotle, khẳng định rằng con người có tới hàng chục giác quan hoạt động đồng thời, tạo nên những trải nghiệm sống động.
Từ thuở học ban đầu, chúng ta đều tin rằng con người khám phá thế giới thông qua năm giác quan cơ bản: thị giác, thính giác, xúc giác, khứu giác và vị giác. Quan điểm này bắt nguồn từ triết gia Aristotle, người cũng đã cho rằng vũ trụ chỉ được tạo thành từ năm nguyên tố.
Tuy nhiên, trong khi khoa học đã bác bỏ lý thuyết ngũ hành của Aristotle từ lâu, huyền thoại về "năm giác quan" vẫn tồn tại sâu sắc trong tâm trí cộng đồng. Thực tế, các nhà nghiên cứu tại Đại học Oxford tin rằng con người có từ 22 đến 33 giác quan khác nhau.
Hệ thống giác quan ngầm định
Giáo sư Charles Spence từ Phòng thí nghiệm Crossmodal của Oxford cho biết, ngoài những giác quan rõ ràng, cơ thể chúng ta còn được điều khiển bởi một mạng lưới các cảm giác tinh tế. Một ví dụ điển hình là cảm giác bản thể (proprioception), giúp chúng ta nhận biết vị trí của các bộ phận cơ thể mà không cần nhìn vào chúng. Hệ thống tiền đình trong ống tai phối hợp với thị giác để tạo ra khả năng giữ thăng bằng.
Cảm giác nội tạng (interoception) sâu hơn nữa giúp chúng ta nhận biết những thay đổi bên trong cơ thể, như nhịp tim đập nhanh hay cảm giác đói cồn cào. Thậm chí, chúng ta còn có một "cảm giác về quyền chủ thể" (sense of agency) – khả năng nhận thức rằng chính mình đang điều khiển cơ thể. Với những bệnh nhân đột quỵ, việc mất đi giác quan này khiến họ cảm thấy tay chân như không phải của mình, hoặc tin rằng có người khác đang điều khiển các cử động của họ.
Bản giao hưởng đa giác quan
Điều thú vị nhất mà các nghiên cứu phát hiện ra là không có giác quan nào hoạt động độc lập. Trải nghiệm của con người là một sự kết hợp đa chiều, nơi thị giác, thính giác và xúc giác liên tục tương tác và ảnh hưởng lẫn nhau.
Ví dụ, mùi hương của dầu gội không chỉ tác động đến khứu giác mà còn làm thay đổi cảm giác về kết cấu tóc; hương hoa hồng có thể khiến tóc cảm giác mượt mà hơn. Tương tự, độ đặc của sữa chua ít béo có thể được cảm nhận là béo ngậy hơn nhờ vào mùi hương, vì độ nhớt của thực phẩm trong miệng sẽ tác động đến cách mùi hương bốc lên qua đường mũi.
Sự nhầm lẫn lớn nhất thường gặp phải là khái niệm "mùi vị". Khi thưởng thức món ăn, chúng ta không chỉ dùng lưỡi. Lưỡi chỉ phát hiện được những vị cơ bản như mặn, ngọt, chua, đắng và umami (vị ngọt thịt). Những hương vị phức tạp như dâu tây, xoài hay bạc hà thực tế không tồn tại trên bản đồ vị giác của lưỡi. Chúng là sản phẩm của khứu giác kết hợp với xúc giác (cảm nhận độ mềm, cứng, tan chảy) khi chúng ta nhai và nuốt, cùng sự tác động của mũi.
Môi trường đánh lừa cảm giác
Các nhà khoa học tại Trung tâm Nghiên cứu Giác quan, Đại học London phát hiện ra rằng môi trường xung quanh có thể thay đổi cách chúng ta cảm nhận một cách đáng ngạc nhiên. Một nghiên cứu thú vị giải thích lý do tại sao nước ép cà chua lại được yêu thích trên máy bay: tiếng ồn trắng của động cơ máy bay làm giảm khả năng cảm nhận vị ngọt và mặn, nhưng không ảnh hưởng đến vị umami. Do đó, trong không gian ồn ào này, thực phẩm chứa nhiều umami như cà chua trở nên đậm đà và ngon miệng hơn.
Ngay cả âm thanh của bước chân cũng có thể đánh lừa bộ não về trọng lượng cơ thể, hoặc tạo ra ảo giác về kích thước - trọng lượng khiến vật nhỏ hơn lại cảm giác nặng hơn vật lớn dù có cùng khối lượng.
Những khám phá này nhắc nhở chúng ta rằng cơ thể con người thực sự là một cỗ máy cảm nhận vô cùng tinh tế và kỳ diệu, vượt xa những gì sách giáo khoa có thể mô tả. Lần sau khi bạn thưởng thức một bữa ăn hoặc dạo bước trên phố, hãy dừng lại một chút để cảm nhận bản giao hưởng mà 33 giác quan đang đồng thời tấu lên trong chính cơ thể bạn.
