Buzz
Trước khi loài người xuất hiện hàng triệu năm, trong thời đại bò sát khổng lồ ngự trị Trái Đất, đã diễn ra cuộc đấu tranh sinh tử thầm lặng giữa các sinh vật nhỏ bé và thứ ký sinh đáng sợ.
Từ những mảnh hổ phách kỷ Phấn Trắng tại Myanmar, giới nghiên cứu phát hiện bằng chứng cổ xưa nhất về hiện tượng sinh học kỳ dị: nấm ký sinh điều khiển hành vi côn trùng - loài Ophiocordyceps nổi tiếng với biệt danh 'nấm thây ma'.
Hai mẫu vật đáng kinh ngạc từ vùng Kachin (Bắc Myanmar) có niên đại 99 triệu năm, trong đó một mẫu lưu giữ xác kiến non bị các sợi nấm đâm xuyên - dấu hiệu rõ ràng của quan hệ ký sinh.
Mẫu vật thứ hai gây sốc hơn với cấu trúc hình dùi cui mọc từ đầu ruồi. Chúng được xác định là hai loài nấm cổ đại mới: Paleoophiocordyceps gerontoformicae và P. ironomyiae - tổ tiên trực tiếp của loài nấm điều khiển tâm trí ngày nay.
Những sinh vật bất hạnh bị biến thành xác sống dưới sự kiểm soát của nấm ký sinh.
Không dừng lại ở việc xâm nhập và tiêu diệt vật chủ, những loài nấm này còn chiếm quyền điều khiển hệ thần kinh, buộc côn trùng như kiến, ruồi thực hiện hành vi trái với bản năng sinh tồn.
Đối với loài kiến, nấm Ophiocordyceps buộc chúng rời bỏ tổ, bò lên ngọn cây rồi cắn chặt vào lá đến chết - một kịch bản chết chóc được sắp đặt hoàn hảo để nấm sinh sôi và rải bào tử xuống đồng loại bên dưới.
Phát hiện này vô cùng quý giá vì mô nấm mềm thường khó bảo tồn. Nhưng ở đây, các sporocarps (cuống bào tử) vẫn nguyên vẹn trên xác côn trùng, cung cấp bằng chứng sống động về cơ chế ký sinh đã tồn tại từ thuở sơ khai của đa dạng sinh học Trái Đất.
Phân tích hình thái và mô hình tiến hóa cho thấy tổ tiên nấm Ophiocordyceps có thể xuất hiện từ 133 triệu năm trước - sớm hơn nhiều so với ước tính trước đây.
Ban đầu chúng ký sinh trên bọ cánh cứng - nhóm côn trùng phổ biến kỷ Phấn Trắng, trước khi tiến hóa để tấn công các loài khác như bướm đêm và kiến khi những loài này phát triển mạnh.
Mảnh hổ phách (trái) cùng hình ảnh phóng đại chi tiết (phải).
Việc phát hiện kiến hóa thạch thuộc chi Gerontoformica làm tăng giá trị nghiên cứu. Kiến non thường không rời tổ, khiến giới khoa học nghi ngờ nấm đã lây nhiễm từ bên trong tổ.
Có lẽ kiến thợ đã phát hiện mầm bệnh và theo bản năng, đưa cá thể nhiễm bệnh ra ngoài, nơi nó vô tình mắc kẹt trong nhựa cây và hóa thạch qua thời gian.
Điều kỳ lạ là sau hàng triệu năm tiến hóa, Ophiocordyceps vẫn hoạt động mạnh mẽ trong các khu rừng nhiệt đới hiện đại, tiếp tục chuỗi ký sinh kinh hoàng. Mỗi loài có đặc điểm riêng: có loài bắt kiến leo cây rồi chết trên đó, có loài nhắm vào ruồi, nhện hay châu chấu - tất cả đều vì mục đích tối thượng: sử dụng vật chủ để phát tán bào tử.
Hiện tượng này vừa rùng rợn vừa đáng kinh ngạc, thể hiện trình độ tiến hóa tinh vi đến mức giới khoa học vẫn chưa thể lý giải hoàn toàn cơ chế đằng sau.
Khả năng điều khiển hành vi tinh vi đến mức Ophiocordyceps đã trở thành nguồn cảm hứng cho các tác phẩm như The Last of Us, nơi loài nấm này được hư cấu thành mầm bệnh tận thế có khả năng khống chế con người.
Dù thực tế hiện chưa ghi nhận trường hợp lây nhiễm sang người, nó vẫn là minh chứng cho sự phức tạp và đáng sợ của thế giới ký sinh trùng.
Giáo sư David Hughes, chuyên gia về tiến hóa sinh học với nhiều năm nghiên cứu Ophiocordyceps nhận định: "Đây không chỉ là câu chuyện quá khứ. Đó là quy luật tự nhiên. Khả năng một sinh vật kiểm soát hành vi sinh vật khác vì lợi ích sinh tồn chứng minh sự kỳ diệu và đôi khi tàn nhẫn của tiến hóa".
Những mảnh hổ phách - vốn chỉ là nhựa cây cổ đại - lại một lần nữa chứng minh khả năng bảo tồn vượt thời gian, lưu giữ những khoảnh khắc tưởng bình thường nhưng ẩn chứa bí mật tiến hóa sâu sắc về hành vi, sinh học và sự thống trị thầm lặng của những sinh vật nhỏ bé thường bị lãng quên.
Nhờ đó, con người hiện đại không chỉ được chiêm ngưỡng di tích quá khứ xa xôi mà còn hiểu hơn về quy luật tự nhiên qua hàng triệu năm, nơi một loài nấm bé nhỏ có thể tạo nên những bi kịch kỳ lạ nhất trong thế giới động vật.
