Buzz
Nhờ các phân tích hóa học chuyên sâu, giới chuyên môn xác nhận rằng phân người khi kết hợp với cỏ xạ hương đã được sử dụng làm thuốc. Đây là một trong những minh chứng vật chất hiếm hoi cho phương thuốc cổ từng được các thầy thuốc La Mã ghi lại.
Suốt nhiều thế kỷ, lịch sử y học La Mã tồn tại như một bức tranh pha trộn giữa những ghi chép đáng kinh ngạc và sự thiếu hụt các bằng chứng vật lý rõ ràng. Tuy vậy, một phát hiện gần đây tại Bảo tàng Bergama ở miền Tây Thổ Nhĩ Kỳ đã mở ra một góc nhìn đầy bất ngờ.
Các nhà nghiên cứu vừa công bố bằng chứng hóa học cho thấy các thầy thuốc La Mã cổ đại thực sự đã dùng phân người, phối hợp với các loại thảo dược có hoạt tính mạnh, để tạo ra thuốc chữa bệnh cho người thời đó.
Câu chuyện bắt đầu khi nhà khảo cổ Cenker Atila phát hiện những lớp cặn màu nâu sẫm bám bên trong một lọ thủy tinh nhỏ gọi là unguentarium, được lưu giữ trong kho bảo tàng. Thông thường, loại lọ này được cho là dùng để chứa tinh dầu hoặc thuốc mỡ. Tuy nhiên, chiếc lọ được khai quật từ một ngôi mộ tại Pergamon – trung tâm y học huy hoàng của thế giới cổ đại – lại ẩn chứa một bí mật đáng kinh ngạc.
Bằng các kỹ thuật phân tích tiên tiến như sắc ký khí và khối phổ, nhóm nghiên cứu đã xác định chi tiết các thành phần phân tử còn sót lại trong lớp cặn. Kết quả cho thấy sự hiện diện của hai hợp chất đặc trưng là coprostanol và 24-ethylcoprostanol.
Đây là các stanol được tạo ra khi sterol bị tiêu hóa trong cơ thể động vật ăn tạp. Dấu hiệu hóa học của chúng trùng khớp hoàn toàn với dấu ấn sinh học của con người, qua đó xác nhận rằng chiếc lọ thủy tinh cổ này từng chứa phân người.
Điểm đáng chú ý là hợp chất thứ hai được phát hiện trong mẫu là carvacrol – một chất tạo mùi đặc trưng có nhiều trong tinh dầu cỏ xạ hương và các loài thảo mộc cùng họ. Sự xuất hiện đồng thời của carvacrol và các dấu ấn sinh học từ phân người khiến các nhà khoa học nhanh chóng liên hệ tới những công thức chữa bệnh được Galen – một trong những thầy thuốc nổi tiếng và có tầm ảnh hưởng lớn của đế chế La Mã – ghi lại.
Theo Cenker Atila, việc kết hợp phân người với cỏ xạ hương hoàn toàn có chủ đích. Trong nền y học cổ đại, các danh y như Galen, Dioscorides và Pliny Lão thành từng mô tả nhiều bài thuốc sử dụng phân để chữa viêm nhiễm, nhiễm trùng cũng như các vấn đề liên quan đến sinh sản.
Dẫu vậy, việc sử dụng chất thải làm thuốc luôn gây trở ngại lớn về mặt cảm quan đối với bệnh nhân. Vì thế, cỏ xạ hương – loại thảo dược có hương thơm mạnh và đặc tính kháng khuẩn – được thêm vào như một giải pháp thông minh. Mùi thơm của nó giúp che lấp mùi khó chịu, khiến người bệnh dễ chấp nhận phương pháp điều trị hơn.
Phải mất rất nhiều thời gian các nhà khảo cổ mới tìm được bằng chứng vật chất này do hai lý do chính. Trước hết, các chất hữu cơ như phân người dễ bị phân hủy theo thời gian. Bên cạnh đó, yếu tố văn hóa và tâm lý khiến giới nghiên cứu thường ưu tiên những hiện vật mang tính thẩm mỹ như nước hoa hay tinh dầu hơn là chất thải. Phát hiện lần này đã góp phần phá bỏ định kiến và giúp hiểu rõ hơn cách người cổ đại thực hành y học.
Trong xã hội La Mã, ranh giới giữa vệ sinh cá nhân, nghi lễ và chữa bệnh không phải lúc nào cũng rõ ràng. Một lọ thuốc có thể vừa thể hiện sự xa hoa, vừa đóng vai trò là phương tiện chữa trị. Sự có mặt của cỏ xạ hương trong mẫu vật cũng cho thấy các thầy thuốc La Mã rất quan tâm đến trải nghiệm của bệnh nhân, cân nhắc cả hiệu quả lẫn cảm nhận giác quan.
Đáng kinh ngạc là phương pháp tưởng như kỳ lạ này lại có điểm tương đồng với y học hiện đại. Ngày nay, liệu pháp cấy ghép vi sinh vật trong phân (FMT) được sử dụng để điều trị nhiều bệnh lý đường ruột nghiêm trọng. Việc dùng phân đã được xử lý từ người khỏe mạnh để phục hồi hệ vi sinh cho bệnh nhân chứng minh rằng những ý tưởng cổ xưa đôi khi vẫn mang giá trị khoa học thực tiễn.
Việc nghiên cứu những lớp cặn còn sót lại trong chiếc lọ thủy tinh nhỏ đã mở ra hướng đi mới cho khảo cổ học y học. Phát hiện này không chỉ củng cố độ tin cậy của các tài liệu cổ mà còn nhắc rằng tri thức của người xưa có thể tồn tại ở những thứ tưởng chừng bị bỏ quên. Pergamon – thành phố gắn liền với các danh y huyền thoại – một lần nữa khẳng định vai trò trung tâm trong lịch sử các phương pháp chữa trị táo bạo của nhân loại.
