Buzz
Chúng đã tạo ra một bảo tàng tự nhiên, nơi lưu giữ những dấu ấn của nhân loại qua suốt chiều dài lịch sử.
Trong thế giới hoang dã, loài kền kền râu (Gypaetus barbatus) để lại một dấu ấn đặc biệt khó quên. Với đôi cánh rộng gần 2,75 mét, chúng là một trong những loài chim săn mồi lớn nhất ở châu Âu và cũng là một trong những loài đặc biệt nhất: chúng có thói quen nhuộm đỏ lông bằng bùn, ăn chủ yếu xương, và giữ tổ duy nhất suốt hàng trăm năm.
Sự kiên trì ấy đã vô tình biến chúng thành những 'người lưu trữ' của lịch sử, tạo ra những 'viên nang thời gian' chứa đựng dấu vết của con người và tự nhiên qua các thế hệ.
Mặc dù đã tuyệt chủng cục bộ ở miền nam Tây Ban Nha hơn 100 năm trước, những dấu vết của loài kền kền râu vẫn bám chặt trên các vách đá hiểm trở ở dãy Sierra Nevada. Tại đây, nhóm khảo cổ học của Sergio Couto từ MEMOLab, Đại học Granada, đã bắt đầu một hành trình khám phá đầy thử thách để tìm hiểu bí mật những chiếc tổ cổ ấy.
Couto và nhóm nghiên cứu đã phải dựa vào nhật ký của các nhà thám hiểm thế kỷ 18-19, nghiên cứu những bức ảnh đen trắng cổ xưa và gặp gỡ những người dân địa phương: những cụ ông, cụ bà gần 80 tuổi, vẫn còn nhớ rõ những câu chuyện về loài chim 'ăn xương' này.
Sau nhiều năm nỗ lực, họ đã phát hiện được 12 tổ kền kền cổ. Khi được mang vào phòng thí nghiệm và phân tích từng lớp đất, các nhà khoa học đã kinh ngạc trước kho báu mà loài chim này vô tình để lại.
Tổng cộng, 2.483 hiện vật đã được phát hiện và phân loại. Trong đó, phần lớn là xương của các loài móng guốc như dê núi, cừu, bò, phản ánh chế độ ăn uống đặc trưng của loài chim này và bức tranh sinh thái của vùng núi qua các thế kỷ. Tuy nhiên, điều gây bất ngờ là gần 10% trong số đó lại không phải của tự nhiên, mà là những di vật do con người để lại.
Những chiếc tổ cổ ấy đã trở thành 'bảo tàng ngoài trời', lưu giữ vô số mảnh vụn của cuộc sống xưa: 129 mảnh vải, 72 mảnh da, và hàng chục vật dụng làm từ cỏ esparto, một loại cây dại dai thường gặp ở bán đảo Iberia. Ngoài ra, còn có dây thừng, mảnh rổ, phần còn lại của một chiếc súng cao su, và thậm chí một đôi dép xăng đan thô sơ - loại giày 'dùng một lần' mà người đi núi thời đó mang để vượt qua những con đường đá sắc nhọn.
Kết quả xác định tuổi bằng carbon cho thấy đôi dép ấy đã tồn tại khoảng 674 năm, tức là có từ thế kỷ 14, khi Vương quốc Granada vẫn còn thịnh vượng và phần lớn châu Âu còn chìm trong thời kỳ Trung Cổ.
Một phát hiện khác khiến các nhà nghiên cứu ngạc nhiên là mũi tên nỏ bằng sắt, tàn dư của một loại vũ khí mạnh mẽ từng được sử dụng phổ biến trong thời kỳ trung cổ. Không ai biết vì sao nó lại có mặt trong tổ chim: có thể kền kền đã nhặt được từ xác một con vật bị săn bắn, hoặc đơn giản chỉ là nó nhầm lẫn một cây nỏ gãy với một cành gỗ thích hợp để xây tổ.
Mặc dù những vật dụng ấy bị chim mang đi trong vô thức, nhưng giờ đây chúng trở thành những nhân chứng sống động về cuộc sống của con người trên dãy Sierra Nevada từ hàng trăm năm trước.
Các nhà khoa học gọi hiện tượng này là 'tác nhân taphonomic', có nghĩa là khi một sinh vật vô tình thay đổi hồ sơ khảo cổ học thông qua hành vi tự nhiên của mình. Kền kền râu, với bản năng thu lượm và thói quen làm tổ trong những hang đá khô ráo, đã tạo ra những kho lưu trữ tự nhiên với điều kiện bảo quản lý tưởng.
Trong bóng tối mát mẻ của các hang động, xương, da, vải, và cả vỏ trứng chim được bảo tồn nguyên vẹn qua hàng thế kỷ. Những lớp trầm tích ấy kể lại câu chuyện về sự biến đổi của môi trường, sự giao thoa giữa đàn thú hoang và gia súc nuôi, cũng như mối quan hệ gắn kết giữa con người, động vật và thiên nhiên.
Đối với các nhà khảo cổ, những tổ kền kền này không chỉ là hiện tượng tự nhiên mà còn là một 'bảo tàng dân gian' quý giá hiếm có. Những vật dụng được làm từ cỏ esparto, chẳng hạn, phản ánh truyền thống thủ công đã tồn tại hàng nghìn năm trên bán đảo Iberia, từ thời kỳ các cộng đồng nông nghiệp đầu tiên.
Cùng với những mảnh vải, mảnh da, mũi tên hay đôi dép, tất cả tạo nên bức tranh sinh động về cuộc sống hằng ngày của những người dân vùng núi xa xôi, những con người bình dị mà lịch sử ít khi ghi nhận.
Tuy nhiên, phát hiện này không chỉ dừng lại ở khía cạnh lịch sử, mà còn mở ra những cơ hội nghiên cứu quan trọng cho bảo tồn sinh học. Thông qua việc phân tích các mảnh xương và vỏ trứng, các nhà khoa học có thể xác định chế độ ăn của loài kền kền trong quá khứ và tác động của chất ô nhiễm như thuốc trừ sâu lên khả năng sinh sản của chúng.
Đây là thông tin cực kỳ quý giá, nhất là trong bối cảnh châu Âu đang nỗ lực phục hồi quần thể kền kền râu, loài chim vốn đã từng trở thành biểu tượng của những đỉnh núi hoang dã.
Hiện nay, nhiều chương trình tái du nhập kền kền râu đang được triển khai tại Tây Ban Nha, Pháp, Thụy Sĩ và dãy Alps. Những kết quả khảo cổ từ Sierra Nevada đã cung cấp cho các nhà bảo tồn một 'bản thiết kế sinh thái' về những yếu tố cần thiết cho sự tồn tại của loài chim này, từ nguồn thức ăn, điều kiện khí hậu cho đến địa hình phù hợp.
Nói cách khác, những gì mà một con kền kền râu vô tình nhặt nhạnh cách đây 700 năm giờ đang đóng góp vào việc định hình tương lai của chính loài chim này.
Ít ai ngờ rằng, giữa những vách đá hoang vu ấy, một loài chim ăn xương lại có thể trở thành người kể chuyện cho cả quá khứ của con người. Những chiếc tổ xưa, từng là nơi ấp trứng và nuôi con, nay đã trở thành kho tư liệu độc nhất, nơi thời gian, tự nhiên và văn hóa giao hòa trong im lặng.
Và có lẽ, trong từng mảnh xương hay sợi vải còn sót lại, ta vẫn có thể nghe được tiếng gió thổi qua Sierra Nevada, nơi kền kền râu đã từng bay lượn trên bầu trời châu Âu suốt nhiều thế kỷ.
