Buzz
Bản tái sinh gần đây nhất của tác phẩm kinh điển Mary Shelley - với sự góp mặt của Oscar Isaac và Jacob Elordi - là một mê cung điện ảnh đầy ám ảnh, nơi những nỗi ám ảnh suốt sự nghiệp của del Toro hội tụ, tạo nên một cơn mộng quái dị, đẹp đến rùng mình.
Đầu năm nay, trong một cuộc phỏng vấn về những đỉnh cao trong sự nghiệp điện ảnh, Quentin Tarantino đã chia sẻ về bộ phim hai phần Kill Bill (2003–04), rằng đó là 'bộ phim tôi sinh ra để làm.' Ông cũng cho biết: 'Tôi nghĩ Inglourious Basterds là kiệt tác của mình, nhưng Once Upon a Time... in Hollywood lại là tác phẩm tôi yêu thích nhất.' Liệu có thật sự có sự khác biệt nào giữa những tuyên bố này? Tôi thường rất dè dặt với những phát ngôn kiểu 'định mệnh nghệ thuật,' bởi một đạo diễn tài ba, với tầm nhìn nhất quán và vận may, hoàn toàn có thể tạo ra nhiều tác phẩm xứng đáng cho danh hiệu này. Hãy nhìn Ryan Coogler, người từng nói rằng mình 'sinh ra để làm' không chỉ bộ phim đầu tay Fruitvale Station (2013), mà cả tác phẩm mới nhất Sinners (2025) - hai bộ phim duy nhất của anh không thuộc chuỗi phim thương mại của các hãng lớn.
Tuy nhiên, với bộ phim Frankenstein - tác phẩm thứ mười ba của Guillermo del Toro - được đa số người xem coi là 'bộ phim ông sinh ra để làm,' khái niệm này thực sự đáng được cân nhắc. Đây là Chén Thánh trong sự nghiệp điện ảnh của del Toro - một ám ảnh cá nhân mà ông theo đuổi, có thể không phải từ khi còn trong bụng mẹ nhưng ít nhất cũng từ khi ông lần đầu tiên xem bộ phim Frankenstein (1931) của James Whale, với ánh mắt say mê. Khi đó, del Toro mới chỉ bảy tuổi, lớn lên tại Guadalajara, Mexico. Vào năm mười một tuổi, ông đọc tiểu thuyết Frankenstein hay Prometheus hiện đại (1818) của Mary Shelley. Những bộ phim của ông, vốn đã đưa ông trở thành bậc thầy đương đại trong thể loại kinh dị - kỳ ảo, đều phản ánh những ảnh hưởng từ câu chuyện Frankenstein. Không có đạo diễn nào tận tâm hơn del Toro trong việc thể hiện tính người của quái vật và mặt quái vật trong con người.
Trong The Shape of Water (2017), khán giả ủng hộ một sinh vật lưỡng cư với thân hình phủ đầy vảy và thỏa mãn khi kẻ truy sát nó chết đi. Trong Nightmare Alley (2021), giữa một đoàn người kỳ quái trong gánh xiếc rong, chính gã đàn ông cao lớn, điển trai và quyến rũ mới là 'quái vật' thật sự. Tác phẩm vĩ đại Pan’s Labyrinth (2006) - bộ phim mà người ta có thể khẳng định rằng del Toro 'sinh ra để làm' - lại tôn vinh một trong những bộ phim ẩn dụ nhất về Frankenstein: The Spirit of the Beehive (1973) của Víctor Erice. Trong kiệt tác đầy sức sống ấy, một cô bé sáu tuổi sau khi xem bộ phim Frankenstein năm 1931 đã tin rằng con quái vật thực sự tồn tại - vừa hoàn toàn, vừa kinh hoàng. Cô bé ấy và cậu bé Guillermo, người khi ấy mới chỉ chín tuổi vào năm bộ phim của Erice ra mắt, chắc chắn có tâm hồn đồng điệu.
Tuy nhiên, del Toro không chỉ đơn giản là tái hiện lại một 'câu chuyện kiểu Whale'. Trước hết, Frankenstein của ông dài hai giờ hai mươi chín phút, đủ để xem lại bộ phim năm 1931 hai lần. Hơn nữa, Sinh vật được thủ vai bởi Jacob Elordi - người, giống như nhiều diễn viên đã vào vai Elvis Presley một cách ấn tượng, rõ ràng không phải là 'Boris Karloff của thời đại mình.' Sinh vật, vốn thường được miêu tả là một gã khổng lồ màu xanh xám, giờ đây lại trở thành một hình tượng đầy mê hoặc, tạc từ đá cẩm thạch sống động - cao lớn, mảnh khảnh, với làn da ngà và đầu trọc (lúc ban đầu), khuôn mặt và cơ thể điểm những mảng xanh xám buồn bã, còn vùng hạ thể - dù được 'tái tạo' giống như phần còn lại - vẫn được giữ kín một cách tinh tế.
Lần đầu tiên ta gặp Sinh vật, thực ra gần như chẳng thấy gì: hắn là một bóng ma không mặt, khoác áo choàng đen, tràn ngập thù hận, lạnh lùng truy đuổi kẻ đã tạo ra mình - Nam tước Victor Frankenstein (Oscar Isaac). Bối cảnh diễn ra vào năm 1857, nơi nào đó ở Bắc Cực. Một con tàu bị mắc kẹt trong băng trên hành trình tới Cực Bắc, và những thủy thủ do thuyền trưởng Anderson (Lars Mikkelsen) chỉ huy đã cho Victor - khi ấy bị thương nặng - trú ẩn. Nhiều chi tiết được lấy từ tiểu thuyết gốc của Shelley, mặc dù bà hẳn đã bỏ qua việc Sinh vật giết vài thủy thủ bằng tay không và bị bắn, rơi khỏi mạn tàu, tưởng chừng đã chết. Tuy nhiên, với phong cách đặc trưng của “del Toro,” những ngón tay xương xẩu của Sinh vật lại thực hiện một điệu nhảy lạch cạch trên tuyết - một dấu hiệu cho sự trở lại. Một người hét lên, gợi nhớ đến bộ phim của Whale: “Nó vẫn còn sống!”
Nhờ một chút mưu mẹo, Sinh vật tạm thời bị khống chế, cho Victor đủ thời gian yếu ớt để kể cho thuyền trưởng tốt bụng về câu chuyện đời mình. Trong một đoạn hồi tưởng dài, ta thấy Victor khi còn là một cậu bé (Christian Convery) - nhạy cảm, tóc đen, sinh ra trong đặc quyền nhưng lại phải chịu đựng sự tàn bạo của người cha. Cha cậu, Nam tước Leopold Frankenstein (Charles Dance, lạnh lùng như bò sát), là một bác sĩ phẫu thuật, ông dạy nghề y cho con bằng sự khắc nghiệt và những cú đánh mỗi khi “giảng dạy” chưa đủ. Victor lại gần gũi với mẹ hơn - bà Claire (Mia Goth), một người phụ nữ dịu dàng, chăm chút - nhưng chẳng được bao lâu. Bà qua đời khi sinh đứa con thứ hai, William. Đối với Victor, bi kịch là định mệnh: cậu thề sẽ chinh phục cái chết và vượt qua di sản của cha mình, bằng cách tìm ra cách tạo ra sự sống. Cậu bé Convery hiền lành đột ngột 'hoá thân' thành Isaac - người nhập vai Victor trưởng thành, với ánh mắt rực sáng của một kẻ bị ám ảnh đến mê loạn.
Một trong những nghịch lý cay đắng nhất của câu chuyện là: Victor sẽ trở thành một người cha còn đòi hỏi hơn, thờ ơ hơn, và tàn phá hơn cả Leopold. Del Toro, luôn tỉ mỉ với từng chi tiết, đã biến quá trình 'tái tạo sự sống' thành một chuỗi thử thách về nhân tính của Victor. Khi bình thản bước qua xác lính trên chiến trường, Victor thể hiện sự lạnh lùng vượt xa một nhà khoa học, sau đó, ta gần như có thể tưởng tượng ông vừa huýt sáo vừa cưa một cánh tay người chết. “Thượng đế nằm trong chi tiết” - và del Toro, giống như Victor, tận hưởng chi tiết đó với khoái cảm nghệ thuật của một kẻ sành máu me. Ông đặc biệt chú trọng đến khoa học lưu trữ điện - cho phép cơ thể hoạt động như một cục pin vĩnh viễn - và cơ chế thu sét khổng lồ trên đỉnh một ngọn tháp, nơi Victor thực hiện thí nghiệm. (Thiết kế mỹ thuật xuất sắc của Tamara Deverell thực sự là một cơn “hội chứng tháp nhọn”). Khi Sinh vật được hồi sinh kỳ diệu - mặc dù không giống như kế hoạch - Victor bị mê hoặc trong chừng năm phút, trước khi hoàn toàn chán nản. Hắn chỉ nhìn thấy những khiếm khuyết, không thấy được những phép màu kỳ lạ trong tạo vật của mình.
Nếu người xem vẫn chưa nhận ra vòng lặp tàn nhẫn của lịch sử gia đình, thì đây - lại là Mia Goth, lần này vào vai Elizabeth, vị hôn thê của William (Felix Kammerer), em trai Victor. Khi Victor yêu cô, bộ phim khéo léo nhấn mạnh 'hội chứng con trai cưng của mẹ' trong hắn - một chạm Oedipus nhẹ nhàng nhưng đầy ẩn ý, được thể hiện qua những bộ trang phục lộng lẫy của Kate Hawley, người khoác lên Claire và Elizabeth những chiếc váy rực rỡ như cánh chim. Sau khi Victor giam Sinh vật dưới tầng hầm, chính Elizabeth là người phát hiện và kết bạn với hắn, đồng thời ngày càng ghê tởm Victor - tỉ lệ thuận với lòng thương cảm dành cho Sinh vật. Ít đạo diễn nào, sau khi thấy Mia Goth lừ mắt giữa biển máu trong Pearl (2022) và Infinity Pool (2023), lại nghĩ đến việc giao cho cô vai một người phụ nữ tử tế. Nhưng del Toro đang chơi một trò mạo hiểm tinh tế: ông sử dụng ngôn ngữ hình ảnh của thể loại kinh dị - thứ mà Goth đã trở thành biểu tượng - để đẩy khán giả ra khỏi khuôn mẫu của kinh dị.
Xuyên suốt bộ phim, del Toro di chuyển, lơ lửng giữa những ý niệm đối lập, với sự bồn chồn như những chú bướm tuyệt đẹp mà Elizabeth - một nhà côn trùng học nghiệp dư - say mê quan sát. Mong muốn giải phóng huyền thoại Frankenstein khỏi sự tẻ nhạt của những mô phỏng cũ kỹ, del Toro trở lại với tiểu thuyết của Shelley bằng một sự tôn kính tươi mới, mặc dù chẳng ai nhầm ông với một người bảo thủ văn học. Những phát kiến của ông tuôn trào từ bản chất tác phẩm, nhưng cũng từ chính ông, như thể ông đã hoà tan mình vào văn bản, và càng đi sâu, những sáng tạo cá nhân càng trở nên gần gũi, riêng tư hơn. Một hình ảnh lặp lại ám ảnh là thiên thần khoác áo đỏ rực - hiện thân trong những giấc mơ thời thơ ấu của Victor. Đây là một bức tranh Công giáo sống dậy rực lửa, hình tượng này mang đậm dấu ấn của del Toro, gợi nhớ đến Cronos (1992) và Hellboy II: The Golden Army (2008).
Sau này, Victor sẽ mất một chân trong một vụ nổ khủng khiếp - chuỗi sự kiện căng thẳng đến mức ngay cả những fan trung thành nhất của del Toro cũng có thể không nhận ra những cái gật đầu tinh tế với The Devil’s Backbone (2001), bộ phim chiến tranh ma quái của ông. Nhiều phim, nhiều quái vật - nếu như hầu hết sự nghiệp của del Toro là hành trình chuẩn bị cho Frankenstein, thì thật dễ hiểu khi Frankenstein cũng mang trong mình ánh sáng lập loè của tất cả những gì ông đã tạo ra.
“Điều gì làm một con người trở thành con người?” - một nhân vật tự hỏi trong cảnh cuối của Hellboy (2004), bộ phim chuyển thể truyện tranh của del Toro. “Là nguồn gốc của hắn, cách hắn ra đời ư? Tôi không nghĩ vậy. Chính là những lựa chọn hắn đưa ra - không phải cách hắn bắt đầu mọi thứ, mà là cách hắn quyết định kết thúc chúng.” Những lời này, dĩ nhiên, có thể miêu tả cả Victor Frankenstein lẫn tạo vật của hắn. Và điều kỳ diệu trong bộ phim của del Toro là: ông khiến ta quan tâm, sâu sắc và tha thiết, với cả hai.
Ở nửa sau của phim, Sinh vật kể lại câu chuyện của mình - khi thì dịu dàng, khi thì dữ dội, và cuối cùng là tan nát lòng người. Bị trôi dạt giữa miền băng giá hoang vu - một chuyển cảnh đầy ám ảnh nhưng đáng hoan nghênh, khi rời khỏi bóng tối Gothic trong phòng thí nghiệm của Victor. Sinh vật trải nghiệm chút tình người nhân hậu từ một ông lão mù (David Bradley tuyệt vời), và cả đau khổ đến từ phần còn lại của nhân loại. Hắn học đọc, học nói, và - trung thành với nguyên tác của Shelley - đắm mình trong những nghịch lý về sự cứu rỗi trong “Thiên đường đã mất”. Hắn cũng sớm nhận ra rằng thế giới này vận hành bằng bạo lực - và với sức mạnh siêu phàm, khả năng tự phục hồi và sự bất tử mà hắn chưa bao giờ muốn có, hắn chính là kẻ được 'thiên định' để thi hành bạo lực ấy.
Del Toro dành trọn vẹn lòng trắc ẩn cho Sinh vật - và nhờ diễn xuất đầy đau thương và phẫn nộ âm ỉ của Elordi, người xem cũng vậy. Nhưng đáng chú ý, sự đồng cảm sâu sắc nhất của del Toro lại hướng về Victor - và sự quan tâm ông dành cho kẻ sáng tạo dằn vặt này mang theo một hơi thở tự thú. Cả hai người đàn ông đều là những nghệ sĩ ám ảnh bởi chi tiết, luôn cố gắng đẩy công nghệ hiện hữu đến tận giới hạn và xa hơn nữa - một nhiệm vụ không thể thực hiện đơn độc.
Một nhân vật quan trọng mà ta chưa nhắc đến là Henrich Harlander (Christoph Waltz) - một tay buôn vũ khí, vì những mục đích đen tối riêng, đã kiên quyết tài trợ cho kế hoạch bất khả thi của Victor, biến Frankenstein thành ẩn dụ cho sự ngạo mạn của giới công nghệ và cơn ác mộng A.I.. Nhà phê bình Amy Nicholson trên Los Angeles Times đã dí dỏm ví Harlander như 'một phiên bản của các nhà đầu tư mạo hiểm kiểu Bryan Johnson và Peter Thiel - những người đang hứng thú với việc bơm máu trẻ vào tĩnh mạch để duy trì tuổi xuân.'
Tôi đọc ra một tầng nghĩa hẹp hơn, có lẽ ít kinh hoàng hơn, nhưng lại chứa đựng một lời cảnh báo khác. Harlander - người đỡ đầu giàu có, mê mẩn những đột phá - khiến tôi liên tưởng đến Netflix. Và giống như thí nghiệm được Harlander tài trợ của Victor kết thúc trong hỗn loạn, giấc mơ điện ảnh được Netflix chống lưng của del Toro, dù đẹp đẽ và tinh vi, vẫn là một tạo vật bị tổn hại bởi chính công nghệ đã nuôi sống nó. Frankenstein là một bữa tiệc thị giác, nhưng không thực sự giàu sang hay tráng lệ như nó đáng lẽ phải có. Khi xem trên màn ảnh lớn, bộ phim vừa rực rỡ vừa khiến người ta phải cau mày. Bạn nhận ra mức độ chi li phi thường trong thiết kế hình ảnh của del Toro, nhưng các khung hình lại có một độ phẳng kỹ thuật số khó chịu, thiếu đi chiều sâu và không khí bao trùm mà quay phim Dan Laustsen từng đạt được trong The Shape of Water hay Nightmare Alley. Hiệu ứng thị giác thì thừa thãi, lại quá phô trương.
Frankenstein vì thế trở thành một bức tranh khổng lồ, cực kỳ công phu, nhưng lại như được 'tối ưu hóa' kỳ lạ cho màn hình nhỏ - và vì kế hoạch phát hành rạp bị hạn chế, phần lớn khán giả chỉ được xem nó qua... Netflix. Với những ai từng đối mặt với những con quái vật đáng sợ nhất của mình trong bóng tối của rạp chiếu phim, đây là một sự bất công - dù là thứ bất công mà ngành công nghiệp này đã mặc nhiên chấp nhận. Có thể del Toro thật sự sinh ra để làm bộ phim này, nhưng tôi không chắc ông sinh ra để làm nó cho Netflix. Nền tảng này, dù đang miệt mài ve vãn các đạo diễn lớn, vẫn chưa - và có lẽ cũng chẳng hề muốn - trả lời câu hỏi căn bản nhất: Điều gì khiến một bộ phim trở thành một bộ phim?
Mimi - Theo The NewYorker
