Buzz
Bằng chứng từ di chỉ Đông Xá cho thấy người Việt cổ đã làm chủ nghệ thuật nhuộm răng đen từ thời kỳ đồ sắt, sớm hơn hàng nghìn năm so với những thông tin trước đó.
Trong tâm trí của nhiều thế hệ người Việt, hình ảnh hàm răng đen bóng "hạt huyền" thường gợi nhớ về những bà, những mẹ sống trong thế kỷ 19, 20. Từ lâu, giới khảo cổ học và nhân chủng học quốc tế vẫn cho rằng phong tục này chỉ thực sự phổ biến ở Đông Nam Á vào cuối thế kỷ 19.
Tuy nhiên, một phát hiện khảo cổ mang tính cách mạng gần đây đã thay đổi hoàn toàn dòng chảy lịch sử này. Tại di chỉ Đông Xá, miền Bắc Việt Nam, các nhà khoa học đã phát hiện ra bằng chứng cổ xưa nhất về tục nhuộm răng đen, đưa nguồn gốc của nó trở lại 2.000 năm trước, vào thời đại đồ sắt.
Báo cáo gây chấn động này vừa được công bố trong tháng này trên tạp chí uy tín Archaeological and Anthropological Sciences. Một nhóm nghiên cứu từ Đại học Quốc gia Úc (ANU) đã phân tích men răng từ ba bộ hài cốt khai quật tại Đông Xá. Kết quả này đã mở ra một cánh cửa quý giá, kết nối các bí thuật làm đẹp của người Việt cổ với các phong tục văn hóa vẫn tồn tại đến ngày nay.
Giải mã bí mật hóa học trên men răng cổ đại
Một trong những thử thách lớn nhất đối với các nhà khảo cổ khi nghiên cứu về tục nhuộm răng là làm sao phân biệt được răng nhuộm có chủ đích và răng bị ố màu do thói quen nhai trầu cau, một tập quán phổ biến trong khu vực. Trước đây, sự nhập nhằng này đã khiến việc xác định niên đại chính xác của tục nhuộm răng gặp nhiều khó khăn.
Để tìm ra câu trả lời chính xác, nhóm nghiên cứu đã sử dụng những công nghệ hình ảnh hóa học tiên tiến nhất. Họ kết hợp kính hiển vi điện tử quét với thiết bị huỳnh quang tia X cầm tay để phân tích sâu vào cấu trúc bề mặt men răng. Kết quả cho thấy sự xuất hiện với nồng độ cao bất thường của hai nguyên tố: sắt và lưu huỳnh.
Các nhà khoa học kết luận rằng đây là dấu vết của một phản ứng hóa học có chủ đích. Muối sắt đã được kết hợp với tanin (hợp chất có nhiều trong thực vật) tạo thành hợp chất sắt tannate. Theo tạp chí Science, phát hiện này chỉ ra rằng người xưa đã chủ động bôi một hỗn hợp dạng hồ lên răng, chứ không phải là vết ố ngẫu nhiên.
Nhà khảo cổ học Yue Zhang, thành viên nhóm nghiên cứu, giải thích rõ sự khác biệt: "Nếu bạn chỉ nhai trầu, răng sẽ ngả sang màu nâu đen. Nhưng những gì chúng ta thấy ở đây là một màu đen tuyền, sâu thẳm". Màu đen này là kết quả của một quy trình nhuộm răng tinh vi, không thể nhầm lẫn với bất kỳ thói quen sinh hoạt nào khác.
Trí tuệ vượt thời gian của người Việt cổ
Để kiểm tra giả thuyết, nhóm nghiên cứu đã thực hiện một bước đi táo bạo: tái hiện lại quy trình của người xưa. Họ áp dụng một hỗn hợp dựa trên công thức mực sắt - mật truyền thống của người Việt lên răng động vật hiện đại.
Kết quả cho thấy sự trùng khớp hoàn toàn về mặt hóa học với những mẫu răng 2.000 năm tuổi tại Đông Xá. Điều này không chỉ xác nhận niên đại của phong tục mà còn chứng minh trình độ hiểu biết về hóa học đáng kinh ngạc của tổ tiên chúng ta.
Quy trình này đòi hỏi sự kiên nhẫn và hiểu biết sâu sắc về tự nhiên. Theo Zhang, người Việt cổ đã biết chiết xuất tanin từ các loại thực vật như ngũ bội tử hoặc vỏ lựu, sau đó đun nóng với muối sắt. Nguồn sắt này có thể được lấy từ các dụng cụ lao động, vũ khí hoặc khoáng chất giàu lưu huỳnh có sẵn trong tự nhiên. Thời đại đồ sắt, với sự phổ biến của các mỏ quặng và công cụ kim loại, đã tạo điều kiện lý tưởng để kỹ thuật này phát triển.
Hỗn hợp sau khi đun nóng sẽ tạo ra một loại thuốc nhuộm dạng hồ. Người xưa sẽ bôi hỗn hợp này lên răng một cách đều đặn trong nhiều tuần lễ. Để đạt được độ thẩm mỹ tối ưu, họ còn sử dụng tro hoặc nhựa than dừa để đánh bóng, tạo nên lớp men đen bóng, lấp lánh như thủy tinh mà chúng ta thường gọi là "răng đen hạt huyền".
Zhang cho biết: "Có lẽ họ đã nghiền nát tất cả các loại thảo mộc, đặt chúng lên một con dao sắt và chờ đợi phản ứng hóa học xảy ra". Một hành động tưởng như đơn giản nhưng lại chứa đựng tư duy khoa học thực nghiệm sơ khai đầy tinh tế.
Tái định vị một giá trị văn hóa
Phát hiện tại Đông Xá không chỉ mang ý nghĩa khảo cổ học mà còn chứa đựng giá trị văn hóa sâu sắc. Trong quá khứ, dưới cái nhìn của nhiều người phương Tây hoặc những định kiến hiện đại, tục nhuộm răng đen đôi khi bị xem là lạc hậu, thậm chí bị cho là có hại hoặc cần loại bỏ. Tuy nhiên, nghiên cứu này đã khẳng định rằng, ngay từ 2.000 năm trước, đây đã là một thực hành văn hóa được tôn vinh, phổ biến và mang tính thẩm mỹ cao trong cộng đồng.
Việc tìm thấy bằng chứng tại Đông Xá chứng tỏ tục lệ này không phải là hiện tượng mới nổi vào thế kỷ 19, mà là một dòng chảy văn hóa xuyên suốt, bền bỉ qua hàng thiên niên kỷ. Nó minh chứng cho sự liên tục của bản sắc văn hóa Việt, nơi những bí quyết làm đẹp và chăm sóc cơ thể được truyền lại qua nhiều thế hệ.
Hàm răng đen của người Việt cổ không chỉ là trang sức, mà còn là minh chứng cho một xã hội đã biết làm chủ các phản ứng hóa học từ thiên nhiên để phục vụ đời sống. Những bộ hài cốt tại Đông Xá, sau 2.000 năm nằm sâu dưới lòng đất, nay đã cất lên tiếng nói, kể cho chúng ta nghe câu chuyện về sự sáng tạo và tinh tế của cha ông, khẳng định vị thế tiên phong của người Việt trong lịch sử văn hóa Đông Nam Á.
