Buzz
Hiện tượng này, được gọi là "Hiệu ứng Đà điểu" (Ostrich Effect), không chỉ xuất hiện ở người lớn mà thực tế, nó bắt đầu ngay từ khi chúng ta mới 7 tuổi.
Một nghiên cứu gần đây từ Đại học Chicago đã tiết lộ điều mà nhiều người trong chúng ta cảm nhận nhưng ít khi dám thừa nhận: càng lớn tuổi, con người càng có xu hướng chọn sự thiếu hiểu biết có chủ đích, tức là tránh những thông tin có thể khiến họ lo lắng, khó chịu hoặc bất an, mặc dù họ biết rằng kiến thức đó có thể hữu ích.
Các nhà khoa học đã tiến hành một loạt thí nghiệm với 320 trẻ em Mỹ từ 5 đến 10 tuổi để xác định khi nào và vì sao con người bắt đầu "tránh xa tri thức". Họ nhận thấy rằng trẻ nhỏ, đặc biệt là ở độ tuổi 5-6, luôn đầy tò mò về thế giới xung quanh và không ngại khám phá những điều mới mẻ, dù chúng có thể mang lại kết quả không mong muốn.
Nhưng khi trẻ đạt khoảng 7 tuổi, xu hướng này dần thay đổi: trẻ bắt đầu tránh xa những thông tin có thể tạo ra cảm xúc tiêu cực, như sợ hãi, xấu hổ hay thất vọng.
"Trẻ em vốn rất tò mò, nhưng khi trưởng thành, nhiều người trong chúng ta lại trở nên sợ hãi với thông tin", tiến sĩ Radhika Santhanagopalan, tác giả chính của nghiên cứu, chia sẻ. "Câu hỏi đặt ra là, điều gì khiến chúng ta từ bỏ sự tò mò và chuyển sang né tránh?"
Trong thí nghiệm đầu tiên, nhóm nghiên cứu đã xác định 5 lý do chính khiến con người tránh né thông tin: tránh cảm xúc tiêu cực; tránh những thông tin có thể làm giảm giá trị bản thân; tránh thách thức niềm tin; bảo vệ sở thích cá nhân; và né tránh vì lợi ích cá nhân mà không muốn tỏ ra ích kỷ. Để kiểm chứng, họ đã tạo ra nhiều kịch bản khác nhau để quan sát phản ứng của trẻ.
Một ví dụ điển hình là bài kiểm tra về "kẹo yêu thích". Mỗi đứa trẻ sẽ được hỏi về loại kẹo chúng yêu thích và ghét nhất, sau đó được xem hai video: một video giải thích tại sao loại kẹo yêu thích lại có hại cho răng, và một video còn lại nói về loại kẹo chúng ghét.
Kết quả nghiên cứu cho thấy trẻ nhỏ rất tò mò và sẵn sàng xem cả hai video, trong khi những đứa trẻ lớn hơn lại tránh video về loại kẹo yêu thích của mình , như thể chúng muốn giữ cảm giác dễ chịu thay vì đối diện với sự thật khó chịu.
"Điều này cho thấy, khi trưởng thành, con người ngày càng có xu hướng chọn sự thoải mái thay vì đối mặt với thông tin tiêu cực", Santhanagopalan nhận xét.
Một phần thú vị khác của nghiên cứu là khái niệm "khoảng trống đạo đức", khi con người cố tình không biết để có thể hành động vì lợi ích cá nhân mà không cảm thấy tội lỗi. Trong thí nghiệm, các em được chia cặp, mỗi em có hai chiếc xô nhãn dán, một chiếc chứa nhiều phần thưởng hơn, và chiếc còn lại bị che kín. Trước khi chọn, các em được hỏi có muốn biết bạn mình sẽ nhận bao nhiêu nhãn dán hay không.
Điều đáng chú ý là, những đứa trẻ lớn tuổi hơn thường chọn không biết , mặc dù thông tin đó hoàn toàn không ảnh hưởng đến phần thưởng của chúng.
Theo các nhà khoa học, đây là một cơ chế tâm lý giúp "cho phép mình ích kỷ mà vẫn tin rằng mình công bằng". "Khi bạn không biết rõ người khác được bao nhiêu, bạn có thể tự thuyết phục rằng mọi thứ đều ổn", Santhanagopalan giải thích. "Chính sự mơ hồ này giúp chúng ta vừa đạt lợi ích cá nhân, vừa duy trì ảo tưởng về đạo đức".
Kết quả nghiên cứu cho thấy, xu hướng né tránh thông tin tăng dần theo độ tuổi , được thể hiện rõ ràng trong năm lý do được đưa ra, trừ một ngoại lệ: khả năng. Trẻ em không hề ngại biết mình làm bài kiểm tra tệ, có thể vì môi trường học đường luôn khuyến khích sự tiến bộ, khiến trẻ tin rằng kết quả kém chỉ là tạm thời và có thể cải thiện bằng nỗ lực.
"Chúng tôi cho rằng chính thông điệp bạn có thể thay đổi nếu cố gắng giúp trẻ em dễ dàng tiếp nhận thông tin tiêu cực hơn", Santhanagopalan chia sẻ thêm. "Nếu người lớn cũng duy trì tư duy này, có lẽ họ sẽ ít cảm thấy sợ hãi trước kiến thức hơn".
Tuy nhiên, khi trưởng thành, việc né tránh thông tin trở nên phổ biến và sâu sắc hơn rất nhiều. Người lớn thường tránh đọc tin tức tiêu cực, không dám kiểm tra tài khoản ngân hàng, thậm chí lờ đi những thông tin về sức khỏe, chỉ để bảo vệ mình khỏi lo lắng hoặc cảm giác bất an.
Các nhà nghiên cứu chỉ ra rằng đây là một cơ chế tự vệ tâm lý nhằm tránh sự bất định, nhưng nó lại có hậu quả: làm gia tăng sự chia rẽ xã hội, củng cố định kiến và khiến con người khó thay đổi những niềm tin sai lệch.
Các nhà khoa học khuyên rằng thay vì tránh né, mỗi người nên tự hỏi tại sao mình lại trốn tránh những thông tin hữu ích , và thử định nghĩa lại cảm giác "khó chịu" khi tiếp nhận tri thức như một phần cần thiết trong quá trình học hỏi. "Chúng ta luôn muốn giải quyết sự bất định, nhưng nếu cách giải quyết đó khiến ta cảm thấy sợ hãi, con người sẽ chọn tránh xa. Việc học cách chấp nhận một mức độ bất định nào đó sẽ giúp ta đối mặt với tri thức một cách bình tĩnh hơn", Santhanagopalan chia sẻ.
Kết luận nghiên cứu, được công bố trên tạp chí Psychological Science, cho thấy con người bắt đầu "tắt ngọn đèn tri thức" từ rất sớm , không phải vì thiếu tò mò, mà vì họ sợ phải đối diện với những cảm xúc tiêu cực mà tri thức có thể mang lại. Và khi trưởng thành, chúng ta chỉ trở nên thành thạo hơn trong việc giả vờ "không biết".
Bởi vì đôi khi, dường như việc lẩn tránh sự thật vẫn dễ chịu hơn rất nhiều so với việc đối mặt với nó, dù ta đều biết kiến thức chính là thứ có thể giúp chúng ta thoát khỏi chính nỗi sợ hãi đó.
