Buzz
Năm 1938, một cuộc điện thoại bất ngờ đã đưa nữ quản lý bảo tàng đến bến cảng. Tại đây, bà chạm trán một sinh vật kỳ lạ, được cho là đã biến mất cùng thời đại khủng long. Phát hiện gây chấn động này đã làm thay đổi nhận thức của giới khoa học tự nhiên, chứng minh rằng điều tưởng như huyền thoại lại hoàn toàn có thật.
Trong thập niên 1930, tại Bảo tàng Đông London ở Nam Phi, Marjorie Courtenay-Latimer – một nữ quản lý bảo tàng đầy tâm huyết – đã đưa ra một đề nghị nghe có vẻ rất đỗi giản đơn với các ngư dân địa phương.
Bà đề nghị họ hãy báo tin nếu trong lưới xuất hiện bất kỳ sinh vật nào có hình dáng khác thường. Thế nhưng, không ai, kể cả chính Courtenay-Latimer, có thể ngờ rằng lời nhờ vả khiêm tốn ấy lại mở đầu cho một trong những khám phá vĩ đại nhất thế kỷ 20, sự kiện khiến cộng đồng khoa học toàn cầu chấn động.
Vào những năm 1930, Marjorie Courtenay-Latimer, một quản lý bảo tàng tại Nam Phi, đã đề nghị các ngư dân thông báo cho bà về bất kỳ sinh vật kỳ lạ nào mà họ bắt gặp.
Ngày 22 tháng 12 năm 1938, điện thoại của bà bất ngờ vang lên. Thuyền trưởng tàu Nerine cho biết họ vừa phát hiện một thứ vô cùng khác lạ lẫn trong mẻ cá tạp. Không do dự, Courtenay-Latimer bỏ lại công việc sắp xếp hóa thạch bò sát còn dang dở, gọi ngay một chiếc taxi và lao thẳng ra bến cảng. Bà không hề hay biết rằng mình sắp đối diện với một sinh vật mà loài người tin đã biến mất khỏi Trái Đất từ hàng chục triệu năm trước.
Khi tới nơi, bà nhẹ nhàng gạt lớp chất nhầy bao phủ mẻ cá và chết lặng trước cảnh tượng hiện ra. Chia sẻ với tờ The Guardian, bà kể lại khoảnh khắc ấy: "Tôi gạt đi lớp chất nhầy để lộ ra con cá đẹp nhất mà tôi từng thấy.
Sinh vật này mang sắc xanh tím nhạt điểm những đốm trắng mờ, toàn thân ánh lên gam bạc xanh lam – xanh lục lấp lánh. Thế nhưng, điều gây kinh ngạc nhất không nằm ở màu sắc mà ở cấu trúc cơ thể: dài gần 1,5 mét, phủ lớp vảy cứng như đá, có bốn chiếc vây trông chẳng khác nào tứ chi của động vật trên cạn và một chiếc đuôi kỳ lạ mà bà ví von là "đuôi chó con".
Dù Courtenay-Latimer lập tức nhận ra tầm quan trọng đặc biệt của sinh vật này, con đường để thuyết phục người khác lại vô cùng gian nan. Người lái taxi bối rối khi phải chở "con quái vật" trong cốp xe. Tệ hơn nữa, khi trở về bảo tàng, vị chủ tịch đã bác bỏ nghi ngờ của bà, cho rằng đó chỉ là một con cá mú đá bị biến dạng mà thôi.
Ngày 22 tháng 12 năm 1938, bà nhận được thông báo từ tàu Nerine về một sinh vật khác thường và lập tức đến thu hồi. Bà mô tả con cá mang vẻ đẹp lạ lùng với màu xanh tím nhạt, lớp vảy cứng, các vây giống tứ chi và chiếc đuôi như đuôi chó con.
Không có bất kỳ tài liệu nào trong thư viện bảo tàng trùng khớp với sinh vật này, lại bị các nhà xác địa phương từ chối hỗ trợ bảo quản lạnh, Courtenay-Latimer buộc phải chạy đua với thời gian khi sự phân hủy đang đe dọa xóa sạch bằng chứng duy nhất còn lại.
Trong cảnh ngộ tuyệt vọng vì không thể liên lạc với chuyên gia, bà đành đưa ra quyết định đầy đau đớn: cho moi ruột và thuộc da con cá để giữ lại hình dạng bên ngoài, dù hiểu rõ điều đó sẽ làm mất đi nhiều giá trị nghiên cứu bên trong.
Nỗ lực của bà cuối cùng cũng được đáp lại khi lá thư kèm bản phác thảo sơ bộ đến tay James Leonard Brierley Smith tại Đại học Rhodes. Bị cuốn hút bởi hình vẽ kỳ lạ, Smith đã đến bảo tàng vào ngày 16 tháng 2 năm 1939. Khoảnh khắc nhìn thấy mẫu vật đã được nhồi bông, ông gần như sững sờ.
Trong cuốn sách của mình, Smith nhớ lại cảm giác chấn động ấy: "Mặc dù tôi đã đến trong tâm thế chuẩn bị sẵn sàng, nhưng cái nhìn đầu tiên đó đã đánh vào tôi như một luồng hơi nóng trắng và khiến tôi cảm thấy run rẩy và kỳ lạ... Tôi đứng như trời trồng. Vâng, không còn nghi ngờ gì nữa, từng chiếc vảy, từng cái xương, từng cái vây, nó là một con cá vây tay thực thụ".
Tuyên bố của Smith đã tạo ra một cơn chấn động lớn trong giới khoa học quốc tế. Cá vây tay (coelacanth) vốn chỉ được biết đến qua hóa thạch và được cho là đã tuyệt chủng cùng thời khủng long khoảng 66 triệu năm trước. Việc phát hiện một cá thể còn sống vào năm 1938 là điều khó tin, chẳng khác nào bắt gặp một con khủng long bạo chúa đang thong thả dạo bước trong công viên ngày nay.
Phát hiện này làm rung chuyển thế giới bởi cá vây tay từng được tin là đã tuyệt chủng cùng khủng long cách đây 66 triệu năm. Loài cá được đặt tên Latimeria chalumnae nhằm vinh danh Courtenay-Latimer và địa điểm nơi nó được phát hiện.
Để tôn vinh người phụ nữ có con mắt quan sát tinh tế và nền tảng khoa học vững chắc, loài cá này được đặt tên khoa học là Latimeria chalumnae, ghép từ tên Marjorie Courtenay-Latimer và dòng sông nơi mẫu vật được tìm thấy. Brian Sidlauskas, giám đốc Viện Nghiên cứu Đa dạng Sinh học Đại học Tulane, nhận xét: "Bà ấy đã thực hiện khoa học của mình... Bà ấy đã ở trong phòng thí nghiệm, nhận ra cách xác định các loài cá và nói rằng đó là thứ quý giá mà chúng ta phải bảo tồn".
Khám phá của Courtenay-Latimer không chỉ đưa một loài vật trở lại từ sự tuyệt chủng trên giấy tờ, mà còn là minh chứng mạnh mẽ cho vai trò then chốt của các nhà khoa học làm việc tại bảo tàng. Nhờ sự bền bỉ, tri thức và trực giác sắc bén của bà, "hóa thạch sống" này đã được gìn giữ cho nhân loại, mở ra những hướng nghiên cứu mới về tiến trình tiến hóa của sự sống trên Trái Đất.
