Buzz
Trong thế giới động vật, những câu chuyện về khả năng sống sót phi thường luôn mang đến sức hút khó cưỡng.
Từ những loài cá có thể tồn tại trong nước gần như đóng băng đến các loài côn trùng với sức chịu đựng đáng kinh ngạc, tự nhiên luôn ẩn chứa những giới hạn vượt ngoài tưởng tượng. Thế nhưng, giữa vô số ví dụ kỳ lạ ấy, chim choắt mỏ cong đuôi sọc, tên khoa học Limosa lapponica, vẫn khiến các nhà sinh học ngỡ ngàng.
Bề ngoài, đây chỉ là một loài chim lội nước nhỏ nhắn với đôi chân dài và mỏ cong đặc trưng. Song ẩn sau vẻ hiền lành là một sinh vật sở hữu khả năng di cư như siêu năng lực: bay liên tục 11 ngày không nghỉ, không ăn uống, chinh phục hành trình dài tới 160 km. Thậm chí, để hoàn tất chuyến đi, chúng còn dùng chính nội tạng của mình làm nguồn năng lượng.
Loài chim này sinh sống rộng khắp vùng cực bắc Âu Á và tây bắc Bắc Mỹ. Vào mùa xuân và mùa hè, chúng cư trú và sinh sản tại những vùng đất lạnh giá. Khi tháng 9 tới và nhiệt độ hạ thấp, chúng rời quê hương để tìm đến những vùng trú đông xa xôi, bao gồm cả New Zealand.
Hành trình của chúng không chỉ dài mà còn là một trong những chuyến di cư khắc nghiệt nhất thế giới. Nhiều năm trước, các nhà khoa học vẫn chưa thể giải thích cách một loài chim với tốc độ bay trung bình có thể đến nơi trú đông nhanh đến vậy.
Các nghiên cứu rời rạc tại nhiều quốc gia chỉ ghi nhận loài chim này xuất hiện ở hai đầu hành trình, nhưng không hề tìm thấy dấu vết ở bất kỳ điểm dừng chân nào giữa quãng đường hơn 10.000 km.
Bí ẩn chỉ được hé lộ vào năm 2007 khi các nhà nghiên cứu của Dự án Chim di cư Thái Bình Dương, một sáng kiến hợp tác giữa Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ và Trung tâm Khoa học Bảo tồn PRBO, bắt đầu sử dụng công nghệ định vị vệ tinh để theo dõi chuyển động của chúng một cách trực tiếp.
Lần đầu tiên, hành trình di cư của chim choắt mỏ cong đuôi sọc được vẽ lên rõ ràng. Các thiết bị cho thấy vào giữa tháng 3 hằng năm, chúng rời New Zealand bay về phía bắc, men theo bờ biển phía tây Thái Bình Dương và hướng tới Hoàng Hải. Quãng đường trên 10.000 km này, đáng kinh ngạc thay, chúng không hề dừng nghỉ dù chỉ một lần.
Đỉnh điểm khám phá xảy ra vào năm 2022 khi một cá thể Limosa lapponica được theo dõi đã lập kỷ lục bay liên tục 11 ngày từ Alaska đến Tasmania, vượt 160 km mà không ngừng nghỉ. Không có thức ăn, không có nước, không cơ hội nạp năng lượng. Vậy điều gì giúp chúng sống sót qua hành trình gần như không tưởng này?
Câu trả lời nằm ở cơ chế sinh học được các nhà khoa học gọi là tự thực, hay autophagy. Đây là quá trình quen thuộc trong nhiều sinh vật, nơi cơ thể tái chế các tế bào cũ hoặc không cần thiết để duy trì hoạt động. Ở chim choắt mỏ cong đuôi sọc, quá trình này được đẩy lên mức cực đoan, trở thành vũ khí sinh tồn đặc biệt.
Nghiên cứu tại Alaska năm 1998 cung cấp dữ liệu bất ngờ: một nhóm chim choắt mỏ cong đuôi sọc vô tình va vào mái vòm radar và chết ngay khi bắt đầu chuyến di cư. Khi mổ xẻ, chúng có lượng mỡ chiếm tới 55% trọng lượng cơ thể, thuộc mức cao nhất trong giới chim.
Điều đặc biệt nhất là các cơ quan nội tạng của chúng như gan, thận, dạ dày, đặc biệt là ruột non đều co lại rõ rệt, giảm từ 20 đến 50% kích thước ban đầu.
Hóa ra, để nhường chỗ cho lượng mỡ dự trữ khổng lồ, cơ thể chúng chuẩn bị từ trước hàng tuần. Khi ngày dài dần, hormone tuyến giáp tăng mạnh, kích hoạt quá trình thu nhỏ các nội tạng.
Những cơ quan không cần thiết cho việc bay tạm thời bị thu nhỏ, nhường chỗ cho nhiên liệu và giảm trọng lượng phải mang theo. Trên hành trình di cư, khi mỡ dự trữ dần cạn, cơ thể tiếp tục phân giải các mô và tế bào nội tạng để tạo năng lượng. Nói cách khác, chúng ăn chính mình để tồn tại.
Mặc dù nghe có vẻ khắc nghiệt, nhưng đây chính là cách thích nghi hoàn hảo cho hành trình di cư dài chưa từng có. Mỗi gam trọng lượng loại bỏ giúp chuyến bay nhẹ nhàng hơn và mỗi mô tế bào bị phân giải trở thành nguồn năng lượng quý giá.
Điều kỳ diệu là khi tới điểm dừng chân, các cơ quan này có khả năng phục hồi rất nhanh. Trong vòng 3 đến 7 ngày, gan, thận và ruột gần như trở lại trạng thái bình thường nhờ hoạt động tích cực của tế bào gốc.
Các nhà khoa học cho rằng sức bền và khả năng thích nghi này là một ví dụ điển hình của tiến hóa tối ưu hóa theo nhu cầu sinh tồn. Loài chim choắt mỏ cong đuôi sọc không phải mạnh nhất, nhanh nhất hay lớn nhất trong họ chim lội nước.
Tuy nhiên, chúng lại là những nhà vô địch về độ bền, vượt xa nhiều loài chim di cư khác và giữ kỷ lục thế giới về chuyến bay không dừng dài nhất từng được ghi nhận.
Khả năng đặc biệt này khiến nhiều người liên tưởng tới các viễn cảnh khoa học tương lai. Nếu con người hiểu và học được cơ chế tự phân giải mô theo cách kiểm soát như loài chim này, nhiều ngành nghề mới có thể xuất hiện, từ y sinh đến hàng không.
Dù vậy, điều đó vẫn chỉ nằm trong tưởng tượng. Với con người, phá vỡ mô nội tạng sẽ gây tổn thương không thể hồi phục, còn với loài chim nhỏ bé này, đó là điều kiện tiên quyết để tiếp tục vòng tuần hoàn sống đã được hình thành qua hàng triệu năm tiến hóa.
Khả năng bay liên tục 11 ngày mà không ngủ, không ăn và không nghỉ của chim choắt mỏ cong đuôi sọc chứng minh rằng thiên nhiên luôn vượt xa trí tưởng tượng của con người. Trong khi thế giới vẫn tiếp tục khám phá nhiều bí ẩn mới, loài chim nhỏ bé này âm thầm giữ cho mình một vị trí đặc biệt trong danh sách những sinh vật sở hữu sức mạnh phi thường nhất hành tinh.
