Buzz
Sau thảm họa động đất cùng sự cố rò rỉ hạt nhân ở Nhật Bản, sự xuất hiện của các cá thể lợn mang mức phóng xạ cực cao đang khiến giới chuyên gia lo ngại. Khả năng nhân đàn mạnh mẽ của chúng được xem là hồi chuông cảnh báo nghiêm trọng.
Biến cố kép xảy ra tại Nhật Bản năm 2011 không chỉ gây tổn thất nặng nề về kinh tế và xã hội mà còn kéo theo một cuộc khủng hoảng sinh thái đầy khó đoán. Trận động đất mạnh 9.0 độ richter dưới đáy Thái Bình Dương cùng cơn sóng thần dữ dội đã tàn phá hoàn toàn nhà máy điện hạt nhân Fukushima Daiichi.
Lượng lớn phóng xạ phát tán đã biến khu vực xung quanh thành vùng cấm đối với con người. Trong đợt sơ tán khẩn cấp, nhiều vật nuôi như gia súc và thú cưng buộc phải bị bỏ lại phía sau.
Giữa điều kiện hoang dã khắc nghiệt cùng mức phóng xạ cao bất thường, một hiện tượng kỳ lạ âm thầm xuất hiện: sự hình thành của một giống loài mới mà các nhà nghiên cứu gọi là "siêu lợn".
Sau sự cố hạt nhân Fukushima năm 2011, những con lợn nuôi bị bỏ hoang đã sinh tồn ngoài tự nhiên và giao phối với lợn rừng.
Theo ghi nhận thực tế, phần lớn động vật bị bỏ lại đều chết do không thích nghi được hoặc bị ảnh hưởng bởi phóng xạ. Riêng lợn nhà, nhờ sức chịu đựng tốt và khả năng thích nghi cao, đã sống sót. Không dừng lại ở đó, chúng còn lai giống với đàn lợn rừng bản địa sinh sống quanh khu vực nhà máy điện.
Quá trình lai phối tự nhiên này đã hình thành nên một giống lợn lai mang nhiều đặc tính sinh học nổi bật, song đồng thời cũng kéo theo hàng loạt nguy cơ đối với hệ sinh thái.
Mối đe dọa lớn đầu tiên xuất phát từ lượng phóng xạ cực lớn tích tụ bên trong cơ thể loài vật này. Các nghiên cứu cho thấy lợn rừng nằm trong nhóm động vật nhiễm phóng xạ nghiêm trọng nhất do tập tính kiếm ăn đặc biệt. Chúng thường dùng mõm đào đất để tìm rễ cây và nấm, vốn đã hấp thụ trực tiếp các chất phóng xạ tồn đọng dưới lòng đất. Vì vậy, hàm lượng cesium-137 trong cơ thể chúng tăng lên ở mức đáng báo động.
Lợn rừng tích tụ lượng lớn chất phóng xạ, đặc biệt là cesium-137, do thói quen đào bới đất tìm thức ăn. Sự lai giống này đã tạo ra những "siêu lợn" thừa hưởng khả năng sinh sản quanh năm của lợn nhà từ dòng mẹ, khiến quy mô quần thể tăng gấp 3 - 5 lần.
Thời gian gần đây, dư luận Nhật Bản từng chấn động trước thông tin một số con lợn tại Fukushima có nồng độ cesium-137 vượt ngưỡng an toàn từ 100 đến 300 lần. Trước thực trạng đó, chính quyền địa phương liên tục triển khai các chiến dịch săn bắt và tiêu hủy an toàn nhằm ngăn chặn nguy cơ phát tán nguồn độc hại.
Không chỉ gây lo ngại bởi phóng xạ, cái tên "siêu lợn" còn bắt nguồn từ khả năng sinh sản đáng kinh ngạc của chúng. Thông thường, lợn rừng trong tự nhiên chỉ sinh sản theo mùa và mỗi năm một lứa. Thế nhưng, lợn lai lại thừa hưởng đặc tính sinh sản liên tục của lợn nhà, có thể sinh tới ba lứa mỗi năm. Sự thay đổi này khiến số lượng lợn lai trong khu vực tăng bùng nổ, ước tính cao gấp 3 - 5 lần so với thời điểm trước sự cố hạt nhân.
Trái với những dự đoán ban đầu, gen lợn nhà ở các cá thể lai không tồn tại lâu dài mà nhanh chóng bị pha loãng khi chúng tiếp tục giao phối với lợn rừng đực thuần chủng.
Nhằm làm rõ hiện tượng này, một nhóm nghiên cứu do nhà di truyền học Shingo Kaneko thuộc đại học Fukushima và nhà di truyền học Donovan Anderson từ đại học Hirosaki đứng đầu đã được thành lập. Họ tập trung tìm hiểu cách nguồn gen lợn nhà ảnh hưởng đến sự sinh trưởng và phát triển của các thế hệ lợn lai.
Trong giai đoạn 2015–2018, nhóm nghiên cứu đã tiến hành thu thập dữ liệu di truyền từ 10 cá thể lợn nhà và 191 cá thể lợn rừng. Kết quả sau đó được công bố trên "tạp chí nghiên cứu lâm nghiệp", hé lộ những phát hiện đi ngược hoàn toàn với giả thuyết ban đầu của giới khoa học.
Trước đây, nhiều nhà khoa học cho rằng quá trình lai tạo sẽ khiến gen lợn nhà xâm nhập sâu và duy trì lâu dài trong quần thể lợn rừng, làm biến đổi vĩnh viễn cấu trúc di truyền. Tuy nhiên, thực tế lại cho thấy dòng di truyền từ lợn mẹ không củng cố gen lợn nhà, mà ngược lại còn thúc đẩy quá trình loại bỏ và phục hồi bộ gen lợn rừng thuần chủng.
Hiểu một cách đơn giản, đặc tính sinh sản nhanh được truyền qua dòng mẹ đã tạo điều kiện hình thành nhiều thế hệ con lai trong thời gian ngắn. Khi các cá thể cái lai tiếp tục giao phối với lợn rừng đực, phần gen lợn nhà trong hệ gen dần bị pha loãng một cách nhanh chóng.
Nghiên cứu về cơ chế di truyền này đã cung cấp cơ sở quan trọng giúp các nhà khoa học và cơ quan quản lý dự đoán cũng như kiểm soát nguy cơ bùng phát của các loài xâm lấn trên phạm vi toàn cầu.
Phân tích từ các mô hình di truyền quần thể cho thấy phần lớn các thế hệ lợn lai hiện nay đã cách thế hệ lai ban đầu ít nhất năm thế hệ. Mức độ biểu hiện gen lợn nhà ở lợn đực thấp hơn rõ rệt so với lợn cái, cho thấy vai trò mạnh mẽ của dòng di truyền từ mẹ trong việc thúc đẩy tốc độ thay thế thế hệ. Dù hệ sinh thái Fukushima mang những đặc thù riêng sau thảm họa, các nhà nghiên cứu khẳng định cơ chế này vẫn có thể áp dụng trên quy mô toàn cầu.
Việc nắm bắt rõ cơ chế pha loãng gen cùng chu kỳ sinh sản siêu nhanh của các dòng lai đã mở ra hướng tiếp cận mới trong kiểm soát loài xâm lấn. Từ những kết luận này, các nhà quản lý sinh thái có thể xây dựng mô hình dự báo chính xác hơn về tốc độ bùng phát quần thể động vật lai, từ đó đưa ra chiến lược ứng phó kịp thời nhằm ngăn chặn các tác động phá vỡ cân bằng sinh thái trước khi chúng vượt khỏi tầm kiểm soát.
