Ít người biết rằng, dù chiến đấu trong phe đối địch, Trương Phi lại là người có mối quan hệ huyết thống với Tào Tháo. Chính vì thế mà con cháu ông không bị tổn hại khi nhà Thục Hán sụp đổ.
Trương Phi, tên thật là Ích Đức (theo tiểu thuyết Tam quốc diễn nghĩa ghi là Dực Đức), là một trong những chiến tướng vĩ đại của nhà Thục Hán trong thời kỳ Tam Quốc (Trung Quốc). Ông là một trong “Ngũ hổ tướng” của Lưu Bị, đồng hành với Quan Vũ, Triệu Vân, Mã Siêu và Hoàng Trung. Trương Phi nổi danh với sức mạnh phi thường, lòng dũng cảm và sự trung thành tuyệt đối với Lưu Bị.

Trong Tam quốc diễn nghĩa, La Quán Trung đã dành nhiều trang viết để miêu tả Trương Phi. Ông sinh ra trong một gia đình khá giả và làm nghề bán rượu. Trương Phi được khắc họa với thân hình cao lớn, dáng vẻ mạnh mẽ với “cao tám thước, đầu báo, mắt tròn, râu hùm, hàm én”, cầm bát xà mâu dài 1 trượng 8 và cưỡi ngựa Ô Vân Đạp Tuyết.
Trương Phi có sức mạnh vô đối, một trong những chiến công nổi bật là chiến tích đơn thương độc mã, chặn đứng quân Tào tại cầu Trường Bản chỉ bằng một tiếng hét dũng mãnh.
Về tính cách, Trương Phi được miêu tả là người cương trực, nóng tính và căm ghét cái ác. La Quán Trung viết: “Trương Phi sức địch vạn người, hổ thần một thời. Phi vì nghĩa thả Nghiêm Nhan, có phong độ quốc sỹ. Nhưng Phi bạo mà nóng, lấy sở đoản chuốc lấy thất bại, là lẽ thường vậy”.
Trong Tam quốc diễn nghĩa, các con của Trương Phi cũng được nhắc đến khá nhiều. Hai người con gái của ông được gả cho Lưu Thiện (con trai Lưu Bị) và đều lần lượt được phong làm Hoàng hậu. Trương Bào, con trai lớn của Trương Phi, được đánh giá là người kế thừa tài năng của cha, và được Gia Cát Lượng tin tưởng giao cho nhiều nhiệm vụ quan trọng. Khi nghe tin Trương Bào qua đời, Gia Cát Lượng vô cùng đau đớn, thổ huyết và ngất xỉu.

Tuy nhiên, một điểm kỳ lạ trong Tam quốc diễn nghĩa là La Quán Trung không hề đề cập đến vợ của Trương Phi, mặc dù trong sử sách chính thức, bà được nhắc đến khá nhiều. Điều này đã gây nên không ít sự tò mò và câu hỏi về lý do tại sao tác giả lại bỏ qua chi tiết này.
Vợ của Trương Phi là người họ Hạ Hầu, cha mẹ mất sớm và được Hạ Hầu Uyên nuôi dưỡng như con cái trong gia đình. Hạ Hầu Uyên là một trong những vị tướng rất được Tào Tháo trọng dụng và đã nhiều lần cầm quân chinh phạt. Đặc biệt, họ Hạ Hầu chính là họ gốc của Tào Tháo, giải thích lý do tại sao các thành viên trong dòng họ này luôn được Tào Tháo tín nhiệm và trao cho những vị trí quan trọng.
Như vậy, Trương Phi là cháu rể của Hạ Hầu Uyên và cũng là cháu rể của Tào Tháo, nếu tính theo thứ bậc gia đình. Có giả thuyết cho rằng, sau khi nhà Thục sụp đổ và con cháu Quan Vũ bị tiêu diệt, hậu duệ Trương Phi vẫn được bảo vệ nhờ mối quan hệ họ hàng này, khiến các tướng Ngụy không dám động đến con cháu ông. Khi Lưu Thiện đầu hàng Ngụy, Trương Thiệu, con trai thứ của Trương Phi, đã được giao nhiệm vụ mang ngọc tỷ đi đầu hàng, sau đó được phong hầu. Con gái Trương Phi cũng sống yên ổn, làm phu nhân của An Lạc công Lưu Thiện.

Về mối lương duyên giữa Trương Phi và Hạ Hầu thị, có nhiều phiên bản khác nhau. Theo Tam quốc chí, Nguỵ thư, câu chuyện được viết rằng: “Năm Kiến An thứ 5 (tức năm 200), Hạ Hầu Bá có một em họ khoảng 14 tuổi tên là Hạ Hầu thị, tung tú cầu để tìm chồng trong quận. Trương Phi là người đã bắt được quả cầu ấy. Biết Hạ Hầu thị xuất thân từ gia đình danh giá, Trương Phi đã cưới nàng làm vợ, và họ sinh được 4 người con, hai trai và hai gái”.
Một phiên bản khác cho rằng, vào năm Kiến An thứ 5, khi Hạ Hầu thị mới khoảng 13-14 tuổi, cô ra ngoài kiếm củi và tình cờ gặp Trương Phi. Trương Phi nhận ra cô xuất thân từ gia tộc có truyền thống, vì vậy đã lấy làm vợ.
Vào năm 219, Lưu Bị nhiều lần tiến quân vào vùng Hán Trung và liên tục giao tranh với Hạ Hầu Uyên, tướng Ngụy trấn giữ vùng đất này. Cuối cùng, Hạ Hầu Uyên bị hổ tướng Hoàng Trung đánh bại ở núi Định Quân. Khi nghe tin người đã nuôi dưỡng mình từ nhỏ qua đời, Hạ Hầu thị đã xin phép đi làm lễ táng để thể hiện chữ hiếu.

Dù xuất thân và nhân cách của Hạ Hầu phu nhân không hề tầm thường, nhưng với quan điểm “thân Thục, bài Ngụy”, La Quán Trung đã không một lần nhắc đến vợ của Trương Phi trong Tam quốc diễn nghĩa.
Mặc dù vậy, Hạ Hầu thị vẫn được ghi chép trong một số tài liệu lịch sử chính thức như Tam Quốc Chí, Ngụy thư. Một câu chuyện về bà được kể lại rằng: Biết tính Trương Phi nóng nảy, lo sợ chồng sẽ gặp tai họa, Hạ Hầu thị đã cố gắng rèn tính kiên nhẫn cho ông. Bà thường xuyên nhờ Trương Phi xâu kim trước khi ra trận để giúp ông học cách kiềm chế và bình tĩnh hơn.
Đáng tiếc, những nỗ lực của Hạ Hầu thị không thể thay đổi được tính cách nóng nảy của Trương Phi. Chính sự nóng giận này đã trở thành nguyên nhân dẫn đến cái chết bi thảm của ông.
Sau cái chết của Quan Vũ, Trương Phi vô cùng đau buồn và giận dữ, thường xuyên say rượu để giải sầu. Để chuẩn bị cho chiến dịch báo thù Đông Ngô, ông ra lệnh cho hai thuộc hạ là Trương Đạt và Phạm Cương chuẩn bị đủ quân trang (áo giáp trắng) trong thời gian ngắn. Khi họ xin thêm thời gian, Trương Phi nổi giận và sai người đánh đập họ tàn nhẫn, đe dọa sẽ xử tử nếu không hoàn thành đúng hạn.
Lo sợ cho tính mạng của mình, Trương Đạt và Phạm Cương đã quyết định giết Trương Phi. Một lần, khi Trương Phi say rượu và ngủ say, họ đã lén vào phòng, sát hại ông và mang thủ cấp đến trao cho Đông Ngô.
Sự ra đi đột ngột của Trương Phi không chỉ là một tổn thất lớn về mặt tinh thần đối với Lưu Bị, mà còn là dấu hiệu báo trước sự suy yếu của nhà Thục Hán khi mất đi một trong những trụ cột vững chắc nhất của mình.
