Buzz
Một nghiên cứu khoa học, được tiến hành qua các thí nghiệm với ong mật, chỉ ra rằng toán học không chỉ là sản phẩm của loài người. Việc loài ong hiểu được các khái niệm số học cơ bản mở ra khả năng toán học có thể là ngôn ngữ chung giúp con người giao tiếp với trí tuệ ngoài hành tinh.
Trong trường hợp nhân loại nhận được tín hiệu từ một nền văn minh ngoài Trái đất, thách thức lớn nhất không phải công nghệ hay khoảng cách vũ trụ, mà chính là vấn đề giao tiếp. Hệ sao gần nhất với Trái đất cách chúng ta hơn bốn năm ánh sáng, có nghĩa là một lượt trao đổi cũng có thể mất hơn một thập kỷ.
Trong bối cảnh đó, các phương thức giao tiếp quen thuộc của con người như ngôn ngữ nói, chữ viết, cử chỉ, và biểu tượng văn hóa có thể trở nên vô nghĩa.
Vấn đề này phát sinh bởi những phương thức giao tiếp này chỉ có hiệu quả khi các bên chia sẻ nền tảng chung về sinh học, lịch sử tiến hóa và kinh nghiệm sống. Điều này khó xảy ra giữa con người và nền văn minh của một hành tinh khác. Vậy câu hỏi quan trọng được đặt ra là liệu có một 'ngôn ngữ' nào có thể vượt qua mọi khác biệt về loài, sinh học và văn hóa hay không.
Một nghiên cứu gần đây cho rằng toán học có thể chính là câu trả lời. Các nhà khoa học cho rằng toán học có thể là một trong những lĩnh vực hiếm hoi mà các sinh vật thông minh trong vũ trụ có thể cùng chia sẻ. Đặc biệt, để kiểm chứng giả thuyết này, nhóm nghiên cứu không tìm kiếm mô hình giả tưởng về người ngoài hành tinh, mà chọn một đối tượng rất quen thuộc trên Trái đất là ong mật.
Trong nghiên cứu, các tác giả đặt câu hỏi liệu toán học có thể trở thành ngôn ngữ phổ quát, khi con người, ong và các loài động vật khác có thể nắm bắt và tiếp thu các khái niệm số học hay không.
Việc chọn ong mật không phải là sự ngẫu nhiên. Con người và loài ong đã tách biệt từ một tổ tiên chung cách đây hơn 600 triệu năm, tạo ra sự khác biệt rõ rệt về cấu trúc não, kích thước, chức năng và phương thức giao tiếp.
Con người sử dụng ngôn ngữ nói và viết để giao tiếp, trong khi ong lại nổi bật với điệu nhảy lắc lư, một hình thức giao tiếp vật lý tinh vi giúp chúng truyền đạt thông tin về nguồn thức ăn. Điệu nhảy này có thể mô tả hướng đi, khoảng cách, góc độ so với mặt trời và thậm chí chất lượng của nguồn thức ăn. Dù có sự khác biệt lớn, cả con người và ong đều sống trong các cộng đồng phức tạp và đều có khả năng truyền tải thông tin một cách rõ ràng.
Các nhà nghiên cứu chỉ ra rằng mặc dù ong và con người đã tiến hóa tách biệt hơn 600 triệu năm, nhưng vẫn tồn tại những điểm tương đồng trong cách giao tiếp, hợp tác và khả năng ứng dụng toán học. Đây chính là cơ sở để họ tiến hành các thí nghiệm từ năm 2016 đến 2024 với ong mật bay tự do.
Trong các thí nghiệm này, ong được huấn luyện để nhận diện các hình ảnh đơn giản biểu thị số lượng các hình dạng khác nhau. Những màu sắc hoặc ký hiệu nhất định được sử dụng như tín hiệu chỉ dẫn cho ong thực hiện các thao tác tương ứng. Ví dụ, một màu sắc có thể ám chỉ việc cộng thêm một, trong khi màu khác lại chỉ việc trừ đi một.
Nếu ong chọn đáp án đúng, chúng sẽ được thưởng bằng nước đường. Ngược lại, nếu chọn sai, chúng sẽ không nhận được phần thưởng. Qua nhiều lần thực hiện, ong không chỉ ghi nhớ các quy tắc mà còn bắt đầu áp dụng chúng vào những tình huống mới mà chúng chưa từng gặp trước đây.
Kết quả thí nghiệm cho thấy ong có thể thực hiện các phép toán cơ bản như cộng và trừ đơn giản, cụ thể là cộng hoặc trừ một đơn vị. Ngoài ra, chúng còn thể hiện khả năng hiểu khái niệm số không, phân biệt số lượng, nhận diện nhóm có nhiều hoặc ít vật phẩm hơn, phân loại số lẻ và số chẵn, và học cách liên kết các ký hiệu với các con số, giống như cách con người học các chữ số 1, 2, 3.
Những phát hiện này gây ngạc nhiên lớn cho cộng đồng khoa học, bởi bộ não của ong chỉ có chưa đầy một triệu tế bào thần kinh, trong khi bộ não con người có tới khoảng 86 tỷ tế bào thần kinh. Dù sở hữu một hệ thần kinh hạn chế, ong vẫn có khả năng tiếp thu những khái niệm số học cơ bản.
Theo các nhà nghiên cứu, khi một sinh vật có khả năng thực hiện phép cộng hoặc trừ một đơn vị, về lý thuyết, nó đã có thể biểu diễn tất cả các số tự nhiên. Điều này có nghĩa là ong đã thể hiện các khái niệm cơ bản nhất của toán học, không qua ngôn ngữ mà thông qua khả năng nhận thức.
Dựa trên điều này, nhóm nghiên cứu cho rằng nếu trí tuệ ngoài hành tinh tồn tại và có sự phát triển nhận thức đủ mức, chúng cũng có thể hiểu được toán học. Nếu hai loài có sự khác biệt sâu sắc như con người và ong có thể tự phát triển và tiếp thu các khái niệm toán học, thì toán học có thể không phải là phát minh độc quyền của loài người.
Thay vào đó, toán học có thể là kết quả tự nhiên của trí tuệ và đóng vai trò như một ngôn ngữ chung, vượt qua các ranh giới sinh học và tiến hóa. Quan điểm này cũng phù hợp với những suy nghĩ được nhà toán học Galileo Galilei đưa ra từ lâu, khi ông cho rằng vũ trụ được viết bằng ngôn ngữ toán học, hàm ý rằng các quy luật toán học là nền tảng chung của tự nhiên.
Tuy nhiên, các nhà khoa học cũng thừa nhận rằng vẫn còn rất nhiều câu hỏi cần được giải quyết. Thách thức tiếp theo là hiểu rõ tính linh hoạt của toán học giữa các loài khác nhau, và liệu các khái niệm này có thể phát triển từ những phép toán cơ bản sang những ý tưởng trừu tượng hơn hay không.
Những phát hiện từ nghiên cứu này không chỉ quan trọng trong việc tìm kiếm trí tuệ ngoài hành tinh, mà còn có thể thay đổi cách chúng ta nhìn nhận về bản chất của trí thông minh. Nghiên cứu này đã được công bố trên tạp chí Leonardo, mở ra một hướng tiếp cận thú vị cho câu hỏi lâu dài về vị trí của con người trong vũ trụ bao la.
