Buzz
Việc tồn tại sự sống ngoài Trái Đất luôn là một trong những bí ẩn lớn nhất đối với nhân loại. Trong Hệ Mặt Trời, Sao Hỏa được xem là hành tinh có tiềm năng nhất để chứa sự sống, ít nhất ở cấp độ vi sinh vật.
Các sứ mệnh nghiên cứu đã không ngừng được thực hiện để tìm kiếm bằng chứng về sự sống trên hành tinh đỏ, và nổi bật trong số đó là Dự án Viking do NASA thực hiện vào năm 1976.
Dự án này không chỉ đánh dấu bước tiến lớn cho ngành thám hiểm vũ trụ hiện đại, mà còn đặt ra một nghi vấn gây tranh cãi kéo dài: Liệu NASA đã vô tình tìm thấy sự sống trên Sao Hỏa và lại không nhận ra điều đó?
Dự án Viking năm 1976 vẫn là một trong những bí ẩn khoa học vũ trụ lớn nhất mọi thời đại.
Viking được khởi động vào thập niên 1970, với sứ mệnh chính là nghiên cứu bề mặt Sao Hỏa, chụp ảnh, khảo sát địa chất và đặc biệt là truy tìm dấu vết của sự sống. Hai tàu Viking 1 và Viking 2 đã hạ cánh thành công vào năm 1976, mang theo các thiết bị tiên tiến phục vụ các thí nghiệm sinh học.
Một trong những thí nghiệm nổi bật là Labeled Release - LR, thiết kế để phát hiện hoạt động trao đổi chất của vi sinh vật. Dựa trên nguyên lý đơn giản: nếu đất trên Sao Hỏa chứa vi sinh vật, chúng sẽ tiêu thụ chất hữu cơ gắn chất phóng xạ và thải ra khí carbon dioxide mang đồng vị phóng xạ - dấu hiệu rõ ràng của sự sống.
Để xác minh kết quả, NASA tiến hành thêm một bước thử nghiệm bằng cách nung nóng mẫu đất đến nhiệt độ cao nhằm tiêu diệt mọi dạng sống có thể tồn tại. Nếu sau quá trình này, khí CO₂ không còn xuất hiện, thì phản ứng ban đầu nhiều khả năng bắt nguồn từ hoạt động sinh học.
Khi thực hiện thí nghiệm trực tiếp trên bề mặt Sao Hỏa, kết quả thu được khiến giới khoa học không khỏi sửng sốt: Sau khi dung dịch dinh dưỡng được thêm vào, thiết bị đã phát hiện một lượng lớn khí carbon-14 được giải phóng – tương tự như khi thử nghiệm với vi khuẩn trên Trái Đất.
Điều gây ngạc nhiên hơn cả là khi mẫu đất được nung nóng để tiêu diệt vi sinh vật, khí carbon-14 hoàn toàn biến mất. Phản ứng này củng cố mạnh mẽ giả thuyết rằng có vi sinh vật đã trao đổi chất với chất hữu cơ. Trong khi đó, các mẫu đối chứng được thử nghiệm trong phòng thí nghiệm lại không cho thấy phản ứng nào tương tự.
Với những dữ liệu trên, nhiều người đã nghĩ rằng NASA đã có trong tay bằng chứng về sự sống ngoài Trái Đất. Tuy nhiên, thay vì công bố phát hiện mang tính cách mạng, NASA lại cho rằng các kết quả này chưa đủ thuyết phục.
Lý do mà NASA đưa ra là các thí nghiệm sinh học khác trên tàu Viking 1 và Viking 2 không phát hiện được dấu hiệu nào của sự sống. Đặc biệt trong số đó là thí nghiệm sắc ký khí kết hợp khối phổ (Gas Chromatograph-Mass Spectrometer - GCMS), vốn được dùng để tìm kiếm hợp chất hữu cơ trong đất Sao Hỏa.
GCMS không phát hiện được bất kỳ hợp chất hữu cơ nào trong mẫu đất, điều này đi ngược lại với giả định rằng vi sinh vật từng tồn tại trên hành tinh đỏ.
Chính vì sự mâu thuẫn giữa kết quả hai thí nghiệm, NASA đã đi đến kết luận rằng những phản ứng mà LR phát hiện không phải do sự sống gây ra, mà có thể chỉ là hệ quả của một phản ứng hóa học diễn ra trên bề mặt Sao Hỏa.
Một số chuyên gia cho rằng bề mặt Sao Hỏa có thể chứa các hợp chất phản ứng với dung dịch dinh dưỡng, tự sinh ra khí carbon-14 mà không cần đến sự sống. Quan điểm này đã thổi bùng lên làn sóng tranh luận dữ dội trong giới khoa học.
Nhiều nhà khoa học bày tỏ sự bất đồng với kết luận của NASA, trong đó nổi bật là Gilbert Levin – người phụ trách thí nghiệm LR. Suốt nhiều năm, ông không ngừng khẳng định rằng bằng chứng rõ ràng nhất cho thấy sự tồn tại của vi sinh vật trên Sao Hỏa chính là kết quả mà LR thu được.
Một giả thuyết được đưa ra là vi sinh vật trên Sao Hỏa thực sự tồn tại, nhưng với mật độ cực kỳ thấp và phân bố rải rác trong điều kiện khắc nghiệt, khiến các thí nghiệm khác của NASA không thể phát hiện ra chúng.
Thêm vào đó, thiết bị GCMS trên tàu Viking có thể chưa đủ nhạy để phát hiện các hợp chất hữu cơ nếu nồng độ của chúng quá nhỏ. Một số nghiên cứu gần đây còn chỉ ra rằng bề mặt Sao Hỏa chứa perchlorate – loại muối có khả năng phá hủy hợp chất hữu cơ khi bị nung nóng.
Điều này có thể lý giải vì sao GCMS không phát hiện được chất hữu cơ, trong khi trên thực tế chúng có thể đã hiện diện và bị phân hủy ngay trong quá trình thí nghiệm.
Nếu giả thuyết trên là đúng, thì không loại trừ khả năng NASA đã vô tình hủy diệt sự sống trên Sao Hỏa trong quá trình kiểm tra. Những vi sinh vật – nếu thực sự tồn tại – có thể đã bị "nấu chín" khi mẫu đất được nung nóng, trở thành một trong những sai lầm lớn nhất lịch sử khám phá vũ trụ.
Liệu NASA có thực sự phát hiện ra sự sống trên Sao Hỏa? Liệu kết quả từ thí nghiệm giải phóng nhãn có đủ sức thuyết phục? Hay đây chỉ là một phản ứng hóa học kỳ lạ mà con người chưa từng biết đến?
Cho đến thời điểm hiện tại, câu hỏi về sự tồn tại của sự sống trên Sao Hỏa vẫn chưa được giải đáp trọn vẹn. Các sứ mệnh hiện đại như Curiosity và Perseverance vẫn đang miệt mài truy tìm dấu vết của sự sống, đặc biệt là các bằng chứng liên quan đến sự sống cổ đại.
Một số kết quả mới đây hé lộ rằng Sao Hỏa từng có sự hiện diện của hợp chất hữu cơ – yếu tố quan trọng cho sự sống. Điều này củng cố giả thuyết rằng hành tinh đỏ có thể từng là nơi sinh sống trong quá khứ. Tuy nhiên, việc phát hiện sự sống hiện tại vẫn còn là một bài toán nan giải.
Nếu trong tương lai, nhân loại tìm thấy vi sinh vật trên Sao Hỏa, phát hiện này có thể làm thay đổi toàn bộ cách nhìn của chúng ta về vũ trụ. Bởi nếu sự sống có thể phát triển trong môi trường khắc nghiệt như Sao Hỏa, thì niềm tin vào sự sống ngoài Hệ Mặt Trời không còn là điều viển vông. Đây có thể trở thành bước ngoặt quan trọng trong hành trình khám phá sự sống ngoài Trái Đất.
