Buzz
Một phát hiện khảo cổ tại Nam Phi đang thay đổi cách giới khoa học nhìn nhận về trí tuệ và khả năng tư duy của con người thời kỳ đầu, khi những mũi tên thạch anh tẩm độc niên đại 60.000 năm được xác nhận là bằng chứng cổ xưa nhất về việc sử dụng chất độc trong săn bắn.
Các nhà khảo cổ học từ Nam Phi và Thụy Điển phát hiện dấu vết chất độc trên mũi tên thạch anh tại hang đá Umhlatuzana, tỉnh KwaZulu-Natal. Phát hiện này nổi bật không chỉ vì niên đại sớm mà còn bởi nó hé lộ khả năng tư duy, kiến thức và kỹ năng khai thác thiên nhiên của con người thời tiền sử.
Theo nghiên cứu, chất độc trên mũi tên có nguồn gốc từ cây gifbol, tên khoa học Boophone disticha, hay còn gọi là “hành độc”. Đây là loài thực vật nổi tiếng với độc tính mạnh và vẫn được một số thợ săn địa phương ở Nam Phi sử dụng đến ngày nay.
Phân tích hóa học các cặn trên mũi tên cho thấy sự hiện diện của hai loại alkaloid là buphandrine và epibuphanisine. Alkaloid là hợp chất chứa nitơ phổ biến trong tự nhiên, thường do thực vật tạo ra để tự vệ trước động vật ăn cỏ. Những hợp chất này cũng xuất hiện ở một số loài nấm và thậm chí vài loài động vật.
Đặc biệt, các độc tố này có độ bền rất cao, tồn tại gần 60.000 năm trong lòng đất cho đến khi được phát hiện nhờ các phương pháp phân tích hiện đại như khối phổ. Đây là minh chứng hiếm hoi cho thấy dấu tích hóa học cổ xưa có thể được bảo tồn qua hàng chục thiên niên kỷ.
Giáo sư Marlize Lombard từ Viện nghiên cứu cổ sinh Palaeo-Research, Đại học Johannesburg, nhấn mạnh rằng đây là bằng chứng cổ xưa nhất cho thấy con người đã sử dụng mũi tên tẩm độc. Bà khẳng định phát hiện này cho thấy tổ tiên ở miền nam châu Phi không chỉ phát minh ra cung tên sớm hơn dự đoán, mà còn hiểu cách tận dụng hóa học tự nhiên để nâng cao hiệu quả săn bắn.
Nhóm nghiên cứu đã so sánh các cặn độc tiền sử với mũi tên khoảng 250 năm hiện lưu giữ tại các bảo tàng ở Thụy Điển. Kết quả cho thấy dấu vân tay hóa học gần như trùng khớp, minh chứng cho sự liên tục đáng kinh ngạc trong kiến thức sử dụng thực vật độc của con người qua nhiều thế hệ.
Giáo sư Sven Isaksson từ Phòng thí nghiệm nghiên cứu khảo cổ, Đại học Stockholm, cho biết việc phát hiện cùng loại chất độc trên mũi tên tiền sử và mũi tên lịch sử là yếu tố then chốt xác nhận kết quả. Phân tích cấu trúc hóa học chứng minh những hợp chất này đủ bền để tồn tại trong lòng đất suốt thời gian dài.
Việc sử dụng chất độc trong săn bắn phản ánh tư duy và khả năng lập kế hoạch của con người thời kỳ đầu. Trong khi mũi giáo giết con mồi nhờ tác động trực tiếp, chất độc đòi hỏi hiểu biết sâu sắc về quan hệ nhân quả kéo dài theo thời gian.
Người thợ săn phải nhận diện đúng loài cây, biết cách chiết xuất độc tố và tẩm lên mũi tên với niềm tin rằng dù vết thương ban đầu nhỏ, con vật vẫn gục sau nhiều giờ hoặc ngày. Điều này yêu cầu khả năng dự đoán, kiên nhẫn và tư duy trừu tượng.
Giáo sư Anders Högberg, Khoa khoa học văn hóa, Đại học Linnaeus, nhận định mũi tên tẩm độc là dấu hiệu rõ ràng của tư duy phát triển cao. Ông cho rằng đây là minh chứng con người tiền sử đã sở hữu khả năng lập kế hoạch và hiểu biết về quan hệ nhân quả, những đặc điểm cốt lõi của trí tuệ hiện đại.
Phát hiện tại Umhlatuzana Rock Shelter không chỉ làm sáng tỏ kỹ năng săn bắn của tổ tiên, mà còn cho thấy một di sản tri thức về thực vật và hóa học tự nhiên được truyền qua nhiều thế hệ, đặt nền móng cho sự phát triển lâu dài của văn minh nhân loại.
