NASA và giả thuyết gây tranh cãi: Chuyện gì xảy ra nếu con người không phải là nền văn minh tiên tiến đầu tiên trên Trái Đất?

Giả thuyết Silurian, xuất phát từ một bài báo khoa học năm 2018, không nhằm chứng minh sự tồn tại của một nền văn minh bị quên lãng, mà đặt ra câu hỏi trọng tâm: Liệu tàn tích của một nền văn minh tiên tiến có thể được bảo tồn trong lớp địa chất hàng triệu năm hay không?

Giả thuyết Silurian được phát triển bởi hai nhà khoa học người Mỹ: Gavin Schmidt – chuyên gia khí hậu tại NASA Goddard Institute for Space Studies, và Adam Frank – giáo sư vật lý thiên văn thuộc Đại học Rochester.

Tên gọi của giả thuyết được lấy cảm hứng từ loài sinh vật tưởng tượng "Silurian" trong loạt phim truyền hình Doctor Who – những sinh vật bò sát thông minh từng ngự trị Trái Đất trước con người.

Tuy nhiên, hai tác giả đã nhanh chóng nhấn mạnh rằng họ không có ý định khiến ai đó tin rằng từng tồn tại những loài thằn lằn biết nói trong kỷ Silurian cách đây 400 triệu năm.

Mục tiêu thật sự của giả thuyết là kích thích tư duy khoa học: nếu Trái Đất từng có một nền văn minh công nghiệp vào hàng chục triệu năm trước – chẳng hạn trong kỷ Devon hay Paleocen – thì liệu nhân loại ngày nay có thể nhận biết được sự tồn tại của nó?

Câu trả lời của họ là: điều đó vô cùng khó, nhưng không hoàn toàn không thể.

Để giải thích lý do vì sao chúng ta chưa từng phát hiện ra dấu vết của một nền văn minh tiền sử nếu nó từng tồn tại, Schmidt và Frank nhấn mạnh đến sự thiếu sót và không hoàn chỉnh của hồ sơ địa chất.

Phần lớn lớp vỏ đại dương – nơi lưu giữ nhiều trầm tích nhất – đều bị tái tạo theo chu kỳ khoảng 170 triệu năm. Trên đất liền, các hiện tượng như xói mòn, kiến tạo mảng và những biến động địa chất khác đã gần như xóa sạch các bề mặt cổ xưa.

Ngay cả dấu tích của loài người – chỉ mới tồn tại ở dạng Homo sapiens khoảng 300.000 năm – cũng cực kỳ hiếm gặp trong hóa thạch. Vì vậy, việc kỳ vọng tìm thấy hóa thạch hay hiện vật khảo cổ từ một nền văn minh đã có từ 100 triệu năm trước là điều gần như bất khả thi.

Tuy nhiên, thay vì săn tìm xương hóa thạch hay tàn tích xây dựng, giả thuyết Silurian đề xuất một hướng tiếp cận khác: truy tìm những "dấu chân hành tinh" – tức là các dị thường địa chất và địa hóa học trong trầm tích, có thể do các hoạt động công nghiệp để lại.

Dù nền văn minh công nghiệp của nhân loại chỉ mới xuất hiện trong một khoảng thời gian ngắn ngủi so với lịch sử Trái Đất, nó đã để lại những dấu ấn rõ rệt trên quy mô toàn cầu: từ sự gia tăng khí nhà kính như CO₂, hiện tượng axit hóa đại dương, tích tụ nhựa trong trầm tích, đến các hợp chất tổng hợp như PCB và đồng vị phóng xạ từ thử nghiệm hạt nhân – tất cả đều có khả năng tồn tại trong hồ sơ địa chất hàng triệu năm sau.

Nhưng nghịch lý là: nền văn minh càng bền vững thì dấu vết địa chất mà nó để lại càng trở nên mờ nhạt. Một xã hội tiên tiến sử dụng năng lượng tái tạo, kiểm soát rác thải và không phát thải đáng kể gần như không để lại bằng chứng lâu dài.

Trái lại, một nền xã hội phát triển nhanh nhưng tiêu thụ nhiều nhiên liệu hóa thạch như hiện nay lại gây ra "đột biến địa hóa học" rõ rệt trong lớp trầm tích.

Schmidt và Frank chỉ ra rằng trong quá khứ đã từng xảy ra những sự kiện có dấu hiệu tương đồng bất ngờ với thời kỳ nhân sinh (Anthropocene) hiện tại.

Một trong những sự kiện nổi bật là Cực đại nhiệt Paleocen-Eocen (PETM) cách đây 56 triệu năm: thời điểm Trái Đất trải qua đợt tăng nhiệt toàn cầu nhanh 5-7°C, kèm theo axit hóa đại dương, tuyệt chủng hàng loạt và xáo trộn lớn trong chu trình carbon.

Tương tự, các sự kiện thiếu oxy ở đại dương trong kỷ Phấn trắng hay kỷ Jura cũng để lại dấu tích là các lớp đá phiến đen chứa đồng vị carbon bất thường.

Dù phần lớn những hiện tượng này được giải thích bởi hoạt động núi lửa hoặc biến động địa chất, khả năng tồn tại một nguyên nhân nhân tạo dù rất nhỏ cũng không thể loại trừ hoàn toàn dựa trên hồ sơ hiện có.

Dù chính hai tác giả giả thuyết khẳng định họ không tin có nền văn minh công nghiệp nào tồn tại trước nhân loại, nhưng việc đặt câu hỏi nghiêm túc vẫn mang giá trị lớn.

Trước hết, điều này buộc chúng ta phải nhìn nhận lại sự hiểu biết còn hạn chế về sự tồn tại lâu dài của các nền văn minh, kể cả nền văn minh hiện tại.

Nếu các xã hội tiên tiến có xu hướng tự hủy sau một thời gian ngắn, như nhiều lo ngại về biến đổi khí hậu, chiến tranh hạt nhân hay sụp đổ sinh thái, thì dấu tích của họ trong địa chất sẽ rất mờ nhạt.

Chúng ta có thể đã bỏ lỡ những nền văn minh như thế trong quá khứ, cũng như những thế hệ tương lai có thể không phát hiện được dấu vết của chúng ta nếu nền văn minh hiện tại sụp đổ trong vài thế kỷ tới.

Quan trọng hơn, giả thuyết mở rộng cách tiếp cận trong việc tìm kiếm sự sống ngoài Trái Đất. Trong phương trình Drake, một biến số là tuổi thọ trung bình của các nền văn minh giao tiếp trong thiên hà.

Nếu các nền văn minh thường chỉ tồn tại ngắn ngủi và không để lại dấu vết địa chất rõ ràng, thì việc tìm kiếm bằng sóng vô tuyến hay tín hiệu nhân tạo gần như vô vọng.

Do đó, Schmidt và Frank kêu gọi giới khoa học cần tư duy sáng tạo hơn: liệu có những hợp chất tổng hợp tồn tại lâu dài trong trầm tích thành "chữ ký hóa học" của trí tuệ nhân tạo? Liệu việc khoan sâu vào sao Hỏa, sao Kim hay các vệ tinh băng giá như Europa có thể phát hiện dấu hiệu của nền văn minh ngoài Trái Đất đã tuyệt chủng?

Tất nhiên, mọi giả thuyết đều cần bằng chứng, và trong trường hợp này, dấu tích của một nền văn minh công nghiệp cổ đại gần như không còn, hoặc đã bị xóa nhòa qua hàng triệu năm kiến tạo, xói mòn và biến đổi địa chất.

Nhưng như các nhà khoa học đã nhấn mạnh, mục đích của giả thuyết Silurian không phải là chứng minh một điều đã mất, mà là khơi mở những cách thức mới để nhận diện dấu vết trí tuệ trong lịch sử Trái Đất.

Nó cũng giúp chúng ta suy ngẫm khiêm tốn hơn về chính mình: nếu nhân loại biến mất, liệu các thế hệ sau – dù là sinh vật Trái Đất hay du khách vũ trụ – có thể biết chúng ta từng tồn tại không? Và nếu có, họ sẽ đọc được gì từ những dòng trầm tích hóa học mà chúng ta để lại?