Buzz
Dù kết quả có thế nào đi chăng nữa, hành trình này vẫn là một bức tranh phản chiếu sâu sắc nhất về vị trí của nhân loại trong vũ trụ, nơi sự tò mò, khao khát khám phá và cảm giác cô đơn của chúng ta hòa quyện, chiếu rọi lên bầu trời sao xa xôi, cách hàng nghìn năm ánh sáng.
Liệu loài người có phải là sinh vật duy nhất trong vũ trụ? Câu hỏi tồn tại suốt hàng thế kỷ đã được khơi dậy mạnh mẽ với một kết luận gây chấn động từ các nhà khoa học Áo, được công bố tại Đại hội Khoa học Hành tinh châu Âu (EPSC) và Phân ban Khoa học Hành tinh (DPS) tổ chức tại Helsinki (Phần Lan) vào tháng 10/2025.
Theo nhóm nghiên cứu từ Viện Nghiên cứu Không gian - Viện Hàn lâm Khoa học Áo, nền văn minh công nghệ gần nhất trong Dải Ngân Hà có thể cách chúng ta khoảng 33.000 năm ánh sáng, và để cùng tồn tại với nhân loại, nền văn minh đó phải có tuổi thọ tối thiểu 280.000 năm. Phát hiện này không chỉ làm lung lay hy vọng của những người tìm kiếm sự sống ngoài Trái Đất, mà còn đặt ra câu hỏi lớn về vị trí của chúng ta trong vũ trụ.
Bằng cách mô phỏng quá trình tiến hóa của sự sống trên các hành tinh, nhóm nghiên cứu nhận thấy rằng thời gian tồn tại của một nền văn minh công nghệ có mối liên hệ trực tiếp với khả năng được phát hiện. Trên Trái Đất, sự sống đã mất đến 4,5 tỷ năm để tiến hóa từ các sinh vật đơn bào thành nền văn minh nhân loại hiện nay.
Tuy nhiên, sự sống không thể tồn tại mãi mãi: các yếu tố duy trì sinh quyển như kiến tạo mảng hay sự cân bằng khí quyển đều có giới hạn. Khi carbon dioxide không còn được tái chế qua kiến tạo mảng, khả năng quang hợp sẽ dừng lại, dẫn đến sự sụp đổ của sinh quyển. Dự đoán điều này có thể xảy ra trong khoảng 200 triệu đến 1 tỷ năm nữa.
Từ những phát hiện này, các nhà khoa học rút ra hai kết luận quan trọng: để một nền văn minh công nghệ khác trong Dải Ngân Hà có thể tồn tại đồng thời với chúng ta, nó phải kéo dài ít nhất 280.000 năm; và để có khoảng 10 nền văn minh cùng tồn tại, tuổi thọ trung bình của mỗi nền văn minh cần vượt qua 10 triệu năm.
Với đường kính của Dải Ngân Hà lên tới 100.000 năm ánh sáng và Hệ Mặt Trời cách trung tâm thiên hà 27.000 năm ánh sáng, các tính toán cho thấy nền văn minh gần nhất có thể nằm ở phía đối diện của thiên hà, cách Trái Đất khoảng 33.000 năm ánh sáng. Điều này có nghĩa là, ngay cả khi tín hiệu được truyền đi với tốc độ ánh sáng, một cuộc trao đổi "hai chiều" cũng sẽ mất đến 66.000 năm, lâu hơn toàn bộ lịch sử văn minh nhân loại.
Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, để sự sống thông minh có thể xuất hiện, cần một chuỗi điều kiện gần như không thể thực hiện được. Đầu tiên, hàm lượng oxy trong khí quyển phải đạt ít nhất 18%, yếu tố quan trọng để đốt cháy và luyện kim, nền tảng của sự phát triển công nghệ. Nếu oxy thấp hơn ngưỡng này, ngọn lửa sẽ không thể duy trì, đồng nghĩa với việc sẽ không bao giờ có “thời đại đồ sắt” hay các cuộc cách mạng công nghiệp như trên Trái Đất.
Tiếp theo, nồng độ carbon dioxide (CO₂) phải nằm trong “cửa sổ vàng”: quá ít CO₂ sẽ làm quang hợp sụp đổ, quá nhiều sẽ gây hiệu ứng nhà kính. Theo mô hình, hành tinh có 10% CO₂ có thể duy trì sự sống trong 4,2 tỷ năm, trong khi hành tinh chỉ có 1% CO₂ sẽ chỉ tồn tại được 3,1 tỷ năm.
Yếu tố thứ ba là hoạt động kiến tạo mảng, một cơ chế cực kỳ hiếm gặp, giúp hành tinh điều hòa khí quyển qua việc tái chế carbon dioxide. Nếu không có kiến tạo mảng, khí quyển sẽ mỏng dần do rò rỉ CO₂, khiến hành tinh mất khả năng duy trì sự sống.
Kết hợp tất cả các yếu tố trên, khả năng một hành tinh trong Dải Ngân Hà có thể đáp ứng đầy đủ điều kiện cho sự tiến hóa của sự sống được ước tính chỉ khoảng 1%, và trong số đó, chỉ một phần nhỏ có thể phát triển đến trình độ công nghệ.
Với khoảng cách xa xôi và yêu cầu tồn tại hàng trăm nghìn năm, triển vọng của dự án SETI (Tìm kiếm Trí thông minh Ngoài Trái Đất) ngày càng trở nên mờ mịt. Từ thập niên 1960, SETI đã sử dụng kính viễn vọng vô tuyến quét qua hàng triệu ngôi sao mà chưa phát hiện được tín hiệu xác thực nào.
Tuy nhiên, tiến sĩ Manuel Scherf, trưởng nhóm nghiên cứu, vẫn giữ thái độ lạc quan: "Sự sống thông minh có thể rất hiếm, nhưng cách duy nhất để biết chắc là phải tiếp tục tìm kiếm. Nếu không tìm thấy gì, chúng ta sẽ hiểu rõ hơn về giới hạn của mình; còn nếu tìm thấy, đó sẽ là bước ngoặt lớn nhất trong lịch sử khoa học nhân loại".
Trong khi cuộc tìm kiếm nền văn minh công nghệ ngoài Trái Đất vẫn chưa có bước tiến mới, những manh mối về sự sống nguyên thủy trong Hệ Mặt Trời lại đang dần hé lộ. Cũng vào tháng 10/2025, các nhà khoa học đã công bố phát hiện cho thấy dưới lớp băng cực nam của vệ tinh Enceladus (Sao Thổ) có thể ẩn chứa một đại dương lỏng, chứa các hợp chất hữu cơ.
Dù các phân tử này có thể hình thành tự nhiên nhờ phản ứng hóa học từ bức xạ, chúng vẫn mở ra khả năng về sự sống vi sinh vật. Cơ quan Vũ trụ châu Âu (ESA) dự định phóng sứ mệnh Voyage 2050 để thám hiểm trực tiếp lớp băng này, trong khi NASA đang phát triển robot hình rắn có khả năng khoan sâu vào bề mặt băng để tìm kiếm dấu hiệu của sự sống.
Những nỗ lực này cho thấy quan niệm của con người về "sự sống" đang ngày càng được mở rộng. Có thể các nền văn minh công nghệ vẫn nằm ở những vùng xa xôi của vũ trụ, nhưng vi khuẩn, những sinh vật bé nhỏ, có thể đang tồn tại ngay trong "sân sau" của chúng ta.
Khoảng cách 33.000 năm ánh sáng thực chất là một bài toán về xác suất và thời gian, nhắc nhở loài người rằng quy mô của vũ trụ vượt xa mọi giới hạn nhận thức. Việc tìm kiếm người ngoài hành tinh không chỉ là một hành trình khoa học, mà còn là cách con người đối thoại với chính mình để hiểu rõ hơn về ý nghĩa của sự sống.
Như lời tiến sĩ Scherf kết luận: "Nếu một ngày nào đó chúng ta tìm thấy sự sống ngoài Trái Đất, điều đó sẽ chứng minh sự kiên cường của sự sống trong vũ trụ. Còn nếu không, điều đó có thể có nghĩa rằng trong Dải Ngân Hà bao la này, chính chúng ta là nền văn minh công nghệ đầu tiên và cũng có thể là cuối cùng".
