Buzz
Dù có nhiều tranh cãi, không thể phủ nhận rằng Aguada Fénix đã đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong nghiên cứu khảo cổ học châu Mỹ.
Một nhóm nghiên cứu quốc tế vừa công bố phát hiện gây chấn động: khu di tích Aguada Fénix, có niên đại hơn 3.000 năm tại khu vực đông nam Mexico, có thể chính là "vũ trụ đồ", một bản đồ khổng lồ phản ánh trật tự vũ trụ theo cách nhìn của người Maya cổ đại.
Phát hiện này không chỉ giúp mở rộng hiểu biết về văn minh Maya thời kỳ sơ khai, mà còn làm thay đổi nhiều quan điểm trước đây về cấu trúc xã hội và tín ngưỡng của họ.
Theo công bố trên tạp chí Science Advances, Aguada Fénix là công trình kiến trúc vĩ đại nhất và lâu đời nhất từng được phát hiện trong khu vực Maya. Với diện tích 9 x 7,5 km, nó có thể lớn hơn nhiều so với các thành phố cổ như Tikal hay Teotihuacan. Di chỉ này được cho là mô phỏng toàn bộ vũ trụ theo quan niệm của người Maya cổ.
Thay vì chỉ đơn thuần là một trung tâm hành chính hay nghi lễ, Aguada Fénix có thể là biểu tượng của "trật tự vũ trụ", nơi con người, thời gian và không gian hòa quyện theo cách nhìn tâm linh của người Maya cổ.
Công trình này được xây dựng vào khoảng năm 1050 trước Công nguyên, trước khi người Maya phát minh ra hệ thống chữ viết. Nó bị bỏ hoang vào khoảng năm 700 trước Công nguyên và đã được phát hiện lại nhờ công nghệ lidar – phương pháp quét laser từ máy bay, giúp tái hiện hình ảnh của các địa hình ẩn dưới lớp rừng rậm.
Phân tích dữ liệu cho thấy các công trình của Aguada Fénix được sắp xếp theo một hệ thống kênh đào, đường đắp cao và đập nước đan xen, tạo thành những hình chữ thập khổng lồ, biểu tượng nổi bật trong vũ trụ quan của Trung Mỹ.
Tại trung tâm di tích là "nhóm E" – một cụm các nền móng và tòa nhà nhỏ, nơi chứa nhiều hiện vật nghi lễ như đồ gốm, đá xanh, bùa hình cá sấu, chim, thậm chí là hình ảnh một người phụ nữ đang sinh con.
Mặc dù có một hồ nước nhỏ cung cấp nước cho các kênh đào, nhưng các nhà khảo cổ cho rằng các kênh này không phục vụ cho mục đích nông nghiệp, mà có thể mang ý nghĩa nghi lễ hoặc tượng trưng cho các dòng chảy vũ trụ.
Giáo sư Takeshi Inomata, chuyên gia khảo cổ học tại Đại học Arizona và là tác giả chính của nghiên cứu, cho biết bố cục của Aguada Fénix phản ánh mối quan hệ giữa con người, mặt trời và thời gian.
"Những người xây dựng dường như tin rằng vũ trụ được tổ chức theo hai trục Bắc-Nam và Đông-Tây. Trục Đông-Tây có thể tượng trưng cho chuyển động của mặt trời và dòng chảy của thời gian," ông nói. Các nhà nghiên cứu cũng phát hiện ra rằng công trình được định hướng theo vị trí mặt trời mọc, gắn liền với chu kỳ 260 ngày, một chu kỳ sau này trở thành nền tảng cho lịch nghi lễ của Maya và Aztec.
Điều đáng chú ý là không có bằng chứng nào chỉ ra rằng Aguada Fénix được xây dựng dưới sự chỉ đạo của tầng lớp thống trị. Khác với các thành phố Maya sau này như Tikal hay Copan, nơi có hệ thống đẳng cấp rõ rệt, công trình 3.000 năm tuổi này dường như là kết quả của nỗ lực tập thể của hàng nghìn người dân.
Nhóm nghiên cứu ước tính rằng hơn 1.000 người đã tham gia xây dựng công trình này mà không bị ép buộc, có thể coi đây là một "dự án cộng đồng" vĩ đại, tương tự như cách người Anh cổ đại đã cùng nhau xây dựng Stonehenge.
Theo các tác giả, quá trình xây dựng Aguada Fénix có thể đã diễn ra trong một dịp lễ hội quy mô lớn, nơi cộng đồng tụ họp để tổ chức nghi lễ, tiệc tùng, trao đổi hàng hóa và thậm chí tìm kiếm bạn đời. "Những sự kiện cộng đồng như vậy có thể là động lực khiến con người cùng nhau xây dựng công trình khổng lồ này," nhóm nghiên cứu viết.
Tuy nhiên, không phải tất cả các học giả đều đồng thuận với giả thuyết Aguada Fénix là "vũ trụ đồ". Giáo sư Michael Smith từ Đại học Bang Arizona cho rằng nhóm nghiên cứu cần đưa ra một định nghĩa rõ ràng hơn về khái niệm này cùng với phương pháp xác định chi tiết hơn.
Dù vậy, nhiều chuyên gia khác lại ủng hộ giả thuyết này. Giáo sư David Stuart, chuyên gia về văn hóa Trung Mỹ tại Đại học Texas ở Austin, nhận xét: "Đây là một phát hiện quan trọng, được thực hiện với sự phân tích tỉ mỉ và cẩn thận".
Trong khi đó, nhà nhân chủng học Arlen Chase từ Đại học Houston cho rằng cấu trúc trung tâm hình chữ thập và các trầm tích nghi lễ được phát hiện tại nhóm E là bằng chứng thuyết phục cho việc bố trí tượng trưng cho vũ trụ.
Ed Barnhart, giám đốc Trung tâm Thám hiểm Maya, cũng tán dương nghiên cứu này: "Cả bản đồ vũ trụ lẫn hệ thống kênh đào đều là những minh chứng sớm nhất cho cách con người ở Trung Mỹ biểu đạt thế giới quan của mình".
Giáo sư James Aimers, Đại học Bang New York ở Geneseo, nhìn nhận từ góc độ xã hội: "Điều quan trọng không chỉ là ý nghĩa tôn giáo mà là cách người xưa cùng nhau xây dựng công trình đồ sộ này mà không cần quyền lực tập trung. Đó là minh chứng cho sức mạnh của hành động tập thể trong thời kỳ sơ khai của nền văn minh Maya".
Mặc dù vẫn còn nhiều tranh cãi, không thể phủ nhận rằng Aguada Fénix đã mở ra một bước ngoặt trong lịch sử khảo cổ học châu Mỹ. Với cấu trúc vĩ đại, ý nghĩa biểu tượng sâu sắc và dấu ấn cộng đồng rõ rệt, di chỉ này đang dần hé lộ cách tổ tiên người Maya hình dung về vũ trụ - nơi không gian, thời gian và con người hòa làm một trong trật tự thiêng liêng của tự nhiên.
