Buzz
Google Search đã trở thành công cụ thiết yếu trong thời đại số. Thế nhưng nghiên cứu gần đây chỉ ra rằng thói quen tra cứu Google có thể vừa thúc đẩy vừa hạn chế tư duy sáng tạo, phụ thuộc vào cách thức và mục đích sử dụng của mỗi người.
Trong xã hội phát triển không ngừng, việc sản sinh ý tưởng mới lạ và giải pháp đột phá chính là chìa khóa giúp nhân loại thích nghi và tiến bộ. Hiện tượng tâm lý 'hiệu ứng cố định' (fixation effect) mô tả tình trạng con người bị giới hạn trong một khuôn mẫu tư duy nhất định do ảnh hưởng từ những ý tưởng tiếp xúc trước đó.
Đại học Carnegie Mellon (CMU) đã thực hiện nghiên cứu chuyên sâu về ảnh hưởng của internet, đặc biệt là Google, tới năng lực sáng tạo. Câu hỏi đặt ra là liệu thói quen tra cứu trực tuyến có thực sự hỗ trợ hay vô tình làm giảm khả năng tư duy độc lập?
Tiến sĩ Mark Patterson, Phó giáo sư tại Khoa Khoa học Xã hội và Quyết định (SDS) của CMU, đồng tác giả nghiên cứu, chia sẻ: 'Mục tiêu của chúng tôi là tìm hiểu sự tương tác giữa tư duy con người và công nghệ, từ đó tối ưu hóa lợi ích internet đồng thời hạn chế mặt trái của nó'.
Ông nhấn mạnh rằng để giải quyết những vấn đề phức tạp ở quy mô xã hội, cần khuyến khích sự đa dạng trong cách tiếp cận và đề xuất nhiều phương án giải quyết khác nhau từ các nhóm làm việc.
Thí nghiệm thực tế: Khiên, ô và những ý tưởng bất ngờ
Nhóm nghiên cứu CMU đã thực hiện thí nghiệm với 244 sinh viên đại học (18-22 tuổi), chia ngẫu nhiên thành 2 nhóm: một được phép dùng Google và nhóm còn lại thì không.
Nhiệm vụ đặt ra là đề xuất công dụng sáng tạo cho hai vật dụng: khiên hoặc ô trong vòng 3 phút. Các chuyên gia sau đó đánh giá kỹ lưỡng cả về số lượng lẫn chất lượng ý tưởng cá nhân, đồng thời tổng hợp ý tưởng nhóm như trong một buổi brainstorming thực thụ.
Kết quả cho thấy sự khác biệt thú vị theo ngữ cảnh: Ở khía cạnh cá nhân, khi tìm kiếm từ khóa đa dạng như 'ô' (cho ra nhiều kết quả như dụng cụ che mưa, chống nắng, gậy chống, đồ trang trí...), nhóm được dùng Google đã đề xuất nhiều ý tưởng hơn hẳn.
Ngược lại, với từ khóa ít gợi mở hơn như 'khiên' (ít công dụng phụ được đề cập), việc truy cập internet không mang lại lợi thế rõ rệt nào cho người tham gia.
Các nhóm không dùng Google luôn cho ra đời những ý tưởng độc đáo và đa dạng hơn, đặc biệt khi số thành viên tăng lên. Trong khi đó, nhóm sử dụng Google có xu hướng tập trung vào cùng một hướng tư duy, dẫn đến sự trùng lặp và giảm tính đa dạng trong giải pháp.
Nhóm không dùng Google còn đóng góp nhiều ý tưởng 'độc nhất' - những sáng kiến chỉ xuất phát từ một cá nhân, yếu tố quan trọng thúc đẩy sự sáng tạo tập thể.
Chất lượng ý tưởng: Google không phải lúc nào cũng vượt trội
Các nhà khoa học đã đánh giá chất lượng ý tưởng dựa trên 3 yếu tố: độ thiết thực, tính độc đáo và mức độ sáng tạo. Kết quả cho thấy nhóm không dùng Google luôn vượt trội hoặc tương đương về cả 3 mặt, đặc biệt nổi bật ở tính ứng dụng và sáng tạo, dù đôi khi kém hơn về mặt mới lạ.
GS. Danny Oppenheimer, trưởng nhóm nghiên cứu, phân tích: 'Người dùng Google thường đưa ra các đáp án giống nhau theo cùng trình tự, trong khi nhóm không tra cứu trực tuyến lại có những giải pháp khác biệt và đa dạng hơn nhiều'.
Đây được xem là bằng chứng đầu tiên về hiệu ứng cố định do tìm kiếm online gây ra. Oppenheimer lấy ví dụ: 'Khi được yêu cầu liệt kê 'những thứ có thể phết lên', nếu thấy người khác hoặc Google gợi ý 'bơ' hay 'mứt', người ta thường nghĩ đến các loại thực phẩm tương tự như phô mai, thay vì những thứ khác hoàn toàn như bệnh tật hay tin đồn'.
Điều này chứng tỏ Google vô tình giới hạn tư duy người dùng trong khuôn khổ nhất định khi cung cấp những gợi ý phổ biến, làm giảm khả năng tưởng tượng và sáng tạo khác biệt.
Nghiên cứu cũng chỉ ra vài hạn chế: chỉ sử dụng 2 vật phẩm (khiên và ô) với mức độ quen thuộc khác nhau; thời gian động não ngắn (3 phút) có thể chưa đủ để phát triển ý tưởng sâu; đối tượng thử nghiệm chủ yếu là sinh viên ưu tú nên kết quả có thể khác với dân số chung.
Dù vậy, kết quả nghiên cứu vẫn có giá trị thực tiễn. Ở góc độ cá nhân, công cụ online có thể hỗ trợ ý tưởng, nhưng với nhóm thì dễ dẫn đến sự trùng lặp và thiếu đa dạng trong giải pháp.
Lạm dụng tìm kiếm internet khi brainstorm có thể dẫn đến tư duy rập khuôn và giảm sáng tạo, đặc biệt với nhóm lớn. Trên bình diện xã hội, nhiều vấn đề phức tạp đòi hỏi cách tiếp cận hoàn toàn mới, vượt ra khỏi lối mòn.
Việc mọi người cùng phụ thuộc vào một nguồn thông tin trực tuyến duy nhất có thể dẫn đến sự đồng nhất trong tư duy sáng tạo, từ đó gây khó khăn cho việc tìm ra giải pháp cho các vấn đề mang tính hệ thống.
