Buzz
Một nghiên cứu gần đây đã khám phá ra một hành vi độc đáo và hiếm gặp trong thế giới động vật: cá heo sông Amazon (Inia geoffrensis), còn được gọi là botos, có khả năng phun nước tiểu thẳng lên không trung.
Trong tự nhiên, mỗi loài đều sở hữu những phương thức giao tiếp riêng biệt, từ tiếng gọi của cá voi xanh vang xa khắp đại dương đến những tín hiệu mùi hương phức tạp trong đàn tinh tinh. Đối với động vật sống trên cạn, việc dùng nước tiểu để đánh dấu lãnh thổ, thể hiện sự thống trị hoặc thu hút bạn tình là điều khá phổ biến. Tuy nhiên, khi một loài động vật có vú sống dưới nước như cá heo áp dụng phương pháp này, điều đó trở nên vô cùng kỳ lạ và thu hút sự chú ý đặc biệt từ các nhà khoa học.
Từ năm 2014 đến 2018, một nhóm nghiên cứu đã quan sát được một hành vi chưa từng được ghi nhận trước đây ở cá heo sông Amazon (Inia geoffrensis), hay còn gọi là botos. Những con cá heo đực không chỉ thải nước tiểu dưới nước mà còn có cách thức đặc biệt: chúng lật ngửa, để lộ bộ phận sinh dục trên mặt nước và phun nước tiểu lên không trung.
Đây là một hiện tượng chưa từng được các nhà khoa học ghi nhận trước đây, và khi lần đầu tiên chứng kiến, họ đã vô cùng ngạc nhiên. Claryana Araújo-Wang, tác giả chính của nghiên cứu, cho biết nhóm của cô đã rất sốc vì chưa từng nghe bất kỳ nhà khoa học nào khác đề cập đến hành vi này. Việc đi tiểu thường được xem là một hành động bài tiết đơn giản, nhưng những gì họ quan sát được lại cho thấy một ý nghĩa khác: một con cá heo đực khác trong đàn dường như đặc biệt chú ý đến dòng nước tiểu bay lên không trung.
Khi nhắc đến cá heo, nhiều người thường nghĩ đến những sinh vật thân thiện, thông minh và có khả năng giao tiếp phức tạp thông qua âm thanh và cử chỉ. Nhưng nghiên cứu này cho thấy rằng giao tiếp ở cá heo có thể tinh vi hơn chúng ta từng nghĩ, có thể liên quan đến cả những tín hiệu hóa học mà trước đây chúng ta chưa từng để ý.
Điều đáng ngạc nhiên là không chỉ một lần mà trong suốt quá trình nghiên cứu, nhóm đã ghi nhận tổng cộng 36 lần "phun nước tiểu lên không trung" ở những con cá heo sông Amazon. Đặc biệt, trong 67% số lần được ghi nhận, nhóm nghiên cứu luôn thấy có một con cá heo đực khác xuất hiện như một "người quan sát" – nó theo dõi dòng nước tiểu hoặc bơi xung quanh khu vực nước tiểu rơi xuống. Tất cả các trường hợp này đều xảy ra ở cá heo đực và không có sự tham gia của cá heo cái.
Hành vi này có thể bắt nguồn từ nhu cầu sinh lý, nhưng nếu chỉ là bài tiết thông thường, tại sao những con cá heo đực khác lại tập trung chú ý đến nó? Tại sao chúng không chỉ quan sát mà còn tiến lại gần khu vực nước tiểu rơi xuống? Điều này dẫn đến một giả thuyết hấp dẫn: có thể cá heo sông Amazon sử dụng nước tiểu như một công cụ truyền tải thông tin, tương tự cách nhiều loài động vật trên cạn dùng pheromone để giao tiếp.
Cá heo sông Amazon có một đặc điểm nổi bật là sở hữu các sợi lông nhỏ trên mũi, giúp chúng cảm nhận và phân tích các chất hóa học trong nước, bao gồm cả hormone trong nước tiểu của đồng loại. Điều này khiến các nhà nghiên cứu tin rằng việc "phun nước tiểu lên không trung" có thể là một hình thức giao tiếp, giúp cá heo đực thể hiện địa vị xã hội, tình trạng sức khỏe hoặc khả năng sinh sản.
Dữ liệu thu thập được cho thấy hiện tượng này không phải là hiếm. Trong 36 sự kiện được ghi nhận, 25 lần xảy ra trong các nhóm cá heo và 11 lần xảy ra khi chỉ có một cá thể. Điều này cho thấy ngay cả khi không có sự hiện diện của đồng loại, một số cá thể vẫn thực hiện hành vi này, chứng tỏ nó có thể đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển hành vi của loài. Một điểm đáng chú ý là mỗi lần phun nước tiểu chỉ kéo dài trung bình khoảng 11 giây, khá ngắn so với hành vi bài tiết thông thường, điều này củng cố giả thuyết rằng đây không chỉ là một hành động sinh lý mà còn có thể phục vụ một mục đích khác.
Để xác định chính xác vai trò của việc "phun nước tiểu lên không trung" trong đời sống xã hội của cá heo sông Amazon, các nhà khoa học cần tiến hành thêm nhiều nghiên cứu, bao gồm phân tích thành phần hóa học của nước tiểu và cách các cá thể khác phản ứng với nó. Dù kết quả cuối cùng là gì, phát hiện này cũng nhắc nhở chúng ta rằng thiên nhiên vẫn còn ẩn chứa nhiều bí ẩn chờ được khám phá.
Hiện tại, đây là nghiên cứu đầu tiên ghi nhận hành vi này, và nó đặt ra nhiều câu hỏi hơn là câu trả lời. Một trong những bí ẩn là liệu cá heo cái có phản ứng với hành vi này không, hay đây chỉ là một phương thức giao tiếp giữa các con đực? Liệu chỉ những con cá heo trẻ mới thực hiện hành vi này, hay nó kéo dài suốt vòng đời của chúng? Quan trọng hơn, liệu việc phun nước tiểu lên không trung có phải là cách cá heo đực thể hiện sự vượt trội trong đàn, giống như cách nhiều loài động vật có vú khác dùng tín hiệu hóa học để thể hiện quyền lực và thu hút bạn tình?
Cần lưu ý rằng nghiên cứu này được thực hiện tại khu vực Cerrado, thảo nguyên nhiệt đới của Brazil, thay vì rừng mưa Amazon như hầu hết các nghiên cứu khác về cá heo sông Amazon. Điều này đặt ra câu hỏi liệu hành vi này có phổ biến trong toàn bộ quần thể loài hay chỉ giới hạn ở nhóm cá heo sống trong môi trường đặc thù của sông Tocantins.
Dù nguyên nhân thực sự của hành vi này là gì, phát hiện này đã mở ra một góc nhìn mới về cách cá heo sông Amazon giao tiếp và tương tác với nhau. Điều này cũng chứng minh rằng ngay cả những loài động vật đã được nghiên cứu kỹ lưỡng vẫn có thể ẩn chứa những hành vi chưa từng được biết đến.
Nghiên cứu này đã được đăng tải trên tạp chí Behavioral Processes và hứa hẹn mở ra nhiều hướng khám phá mới trong lĩnh vực nghiên cứu hành vi động vật. Một lần nữa, nó khẳng định rằng thiên nhiên vẫn chứa đựng vô số điều kỳ diệu và bất ngờ, ngay cả với những loài mà con người đã quan sát trong suốt nhiều thập kỷ.
