Buzz
Chó và mèo, mặc dù có lịch sử tiến hóa tách biệt suốt khoảng 50 triệu năm, nhưng trong thế giới tự nhiên, chúng lại đang tiến gần hơn về mặt hình dáng và đặc điểm.
Nhìn qua, mèo Ba Tư và chó pug có vẻ như chẳng liên quan gì đến nhau, ngoài việc chúng đều là những thú cưng phổ biến. Tuy nhiên, một nghiên cứu gần đây đã phát hiện ra điều ngược lại: chó và mèo đang dần tiến hóa theo cách thức giống nhau, mặc dù có sự tách biệt tới 50 triệu năm về lịch sử tiến hóa.
Theo các nhà nghiên cứu, sự thay đổi này là hệ quả của quá trình thuần hóa và chọn giống có chủ đích, một quá trình mà theo họ, có thể đang ảnh hưởng không tốt đến sức khỏe và phúc lợi của những loài vật nuôi này.
Thông thường, tiến hóa tự nhiên sẽ dẫn đến sự phân kỳ, nơi các loài sẽ phát triển những đặc điểm khác biệt để thích nghi với môi trường sống. Tuy nhiên, sự can thiệp của con người lại thúc đẩy sự hội tụ, khiến các loài phát triển những đặc điểm tương tự để đáp ứng sở thích thẩm mỹ hoặc nhu cầu cụ thể.
Hội tụ tiến hóa: Khi sự khác biệt giữa các loài dần trở nên mờ nhạt
Trong sinh học, "tiến hóa phân kỳ" là khái niệm chỉ sự phân tách dần giữa các loài có nguồn gốc chung theo thời gian. Ngược lại, "tiến hóa hội tụ" xảy ra khi các loài không có quan hệ gần gũi lại phát triển những đặc điểm giống nhau do bị ảnh hưởng bởi những yếu tố môi trường tương tự.
Các nhà khoa học hiện nay cho rằng quá trình chọn giống của con người đối với chó và mèo chính là yếu tố “áp lực” khiến hai loài này tiến hóa theo xu hướng hội tụ.
Tiến sĩ Abby Grace Drake, một chuyên gia sinh vật học tiến hóa, cùng các cộng sự đã phân tích 1.810 bản quét 3D của hộp sọ các giống chó, mèo và họ hàng hoang dã của chúng, thu thập từ các viện bảo tàng, trường thú y và kho lưu trữ kỹ thuật số. Kết quả phân tích chỉ ra rằng sự khác biệt tự nhiên giữa các loài ngày càng thu hẹp, đặc biệt ở những giống chó mèo do con người lai tạo.
Cụ thể, một số giống chó có mặt ngắn như pug có cấu trúc hộp sọ tương tự các giống mèo mặt bẹt như mèo Ba Tư, một sự tương đồng kỳ lạ nếu xét tới sự phân tách trong phả hệ tiến hóa kéo dài hàng triệu năm.
Phân tích hội tụ này không chỉ là một hiện tượng sinh học thú vị mà còn gợi mở những câu hỏi nghiêm túc về sức khỏe và phúc lợi của các loài vật nuôi.
Mặt phẳng, mắt to và cái giá của sự “dễ thương”
Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng những đặc điểm như đầu tròn, mũi ngắn, và mắt to – những đặc trưng chung giữa chó pug, mèo Ba Tư và trẻ sơ sinh – là nguyên nhân khiến chúng được con người yêu thích.
Bởi vì con người đã được lập trình để phản ứng tích cực với các “tín hiệu xã hội” này như một bản năng chăm sóc. Những đặc điểm này khiến chúng ta cảm thấy yêu thương, bảo vệ, và chăm sóc, giống như phản ứng của người lớn với một đứa trẻ sơ sinh.
Mặc dù những đặc điểm ngoại hình này có thể khiến vật nuôi trở nên thu hút hơn, nhưng chúng cũng kéo theo nhiều vấn đề sức khỏe nghiêm trọng. Cấu trúc hộp sọ ngắn và mặt phẳng ở chó Pug và mèo Ba Tư, được gọi là brachycephalic, dẫn đến các rắc rối về hô hấp, tiêu hóa và thần kinh.
Chó Pug thường gặp khó khăn trong việc thở, đặc biệt là khi vận động hoặc khi thời tiết nóng. Cấu trúc mũi ngắn và đường hô hấp thu hẹp khiến chúng dễ bị ngạt thở và mệt mỏi nhanh chóng. Mèo Ba Tư cũng đối mặt với nguy cơ cao mắc các bệnh về hô hấp và mắt do cấu trúc đặc biệt của hộp sọ chúng.
Ngoài ra, việc lai tạo để đạt được những đặc điểm ngoại hình cực đoan còn dẫn đến các vấn đề khác như khó sinh sản, dị tật xương và các bệnh lý di truyền. Những vấn đề này không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng sống của vật nuôi mà còn đặt ra thách thức lớn cho chủ nuôi và ngành thú y.
Ủy ban Phúc lợi Động vật của chính phủ Anh trong báo cáo công bố năm 2024 đã bày tỏ sự lo ngại sâu sắc về tác động của việc nhân giống chọn lọc đối với mèo và chó. Các đặc điểm như khuôn mặt phẳng và hộp sọ dị dạng không chỉ gây đau đớn cho vật nuôi mà còn tác động tiêu cực đến chất lượng cuộc sống, tuổi thọ và khả năng sinh sản của chúng.
Ủy ban đã đề xuất cấm việc nhân giống những loài vật có vấn đề di truyền nghiêm trọng và kêu gọi thực hiện các biện pháp quản lý nghiêm ngặt hơn đối với hoạt động nhân giống thương mại. Nếu không, nhiều giống chó mèo phổ biến có thể tiếp tục phải chịu đựng các bệnh lý hoàn toàn có thể phòng ngừa.
"Quá trình tiến hóa diễn ra hàng triệu năm, nhưng chỉ cần vài thập kỷ chọn giống nhân tạo, chúng ta có thể làm mờ đi những khác biệt tích tụ từ thời tổ tiên xa xưa", giảng viên Grace Carroll, chuyên gia về hành vi và phúc lợi động vật tại Đại học Queen’s Belfast nhận xét.
Bà cho rằng, hiểu rõ cơ chế và hậu quả của sự hội tụ tiến hóa là bước quan trọng để chúng ta có thể thay đổi cách thức chọn vật nuôi, không chỉ dựa vào sự “dễ thương”, mà còn dựa vào sức khỏe và phúc lợi lâu dài của chúng.
Các chuyên gia khuyến khích người nuôi thay vì chỉ chú trọng vào ngoại hình, nên đặt sức khỏe và tính cách của vật nuôi lên hàng đầu.
Bài học lớn nhất từ nghiên cứu này là sự ảnh hưởng mạnh mẽ của con người trong quá trình tiến hóa hiện đại, đặc biệt đối với các loài vật nuôi. Chúng ta không chỉ là người chăm sóc, mà còn là người quyết định tương lai sinh học của chúng.
Nếu mong muốn những người bạn bốn chân của mình có một cuộc sống khỏe mạnh và hạnh phúc, có lẽ đã đến lúc chúng ta cần xem xét lại những tiêu chuẩn “vẻ đẹp” mà mình đang áp đặt lên thiên nhiên.
