Buzz
Khả năng cưỡi ngựa mà không thể cưỡi ngựa vằn không phải do "thiếu cố gắng".
Ngựa, người bạn đồng hành trung thành của loài người qua hàng nghìn năm, đã góp phần quan trọng trong việc thay đổi lịch sử loài người, từ chiến tranh, nông nghiệp đến giao thương. Tuy nhiên, nếu ngựa có thể được thuần hóa và cưỡi, tại sao ngựa vằn – những người anh em với bộ lông sọc đen trắng – lại không thể?
Câu hỏi tưởng chừng như hài hước này trên mạng xã hội thực tế lại mở ra một vấn đề thú vị về tiến hóa và hành vi động vật: điều gì khiến một loài vật có thể được thuần hóa, còn loài khác thì không?
Để hiểu tại sao ngựa vằn không thể bị thuần hóa, trước hết chúng ta phải nhìn lại hành trình thuần hóa ngựa của con người. Hàng chục ngàn năm trước, ngựa chỉ là con mồi, bị săn bắt để lấy thịt chứ không phải là bạn đồng hành.
Mãi đến khoảng 4.000 năm trước Công Nguyên, một sự thay đổi quan trọng diễn ra tại vùng Trung Á, nơi nền văn hóa cổ đại Botai (thuộc Kazakhstan ngày nay) bắt đầu nuôi nhốt ngựa, vắt sữa và sử dụng chúng cho việc di chuyển.
Các nhà khảo cổ đã tìm thấy dấu tích xương ngựa cùng với những đồ gốm có dấu vết của mỡ sữa, chứng tỏ quá trình thuần hóa đã diễn ra. Răng ngựa ở khu vực này cũng xuất hiện dấu mòn và rách, chứng tỏ chúng có thể đã từng được điều khiển bằng dây cương. Từ đó, giả thuyết "Kurgan" được đưa ra, cho rằng vùng thảo nguyên Á-Âu chính là cái nôi của việc thuần hóa ngựa.
Tuy nhiên, những nghiên cứu di truyền gần đây đã khiến cộng đồng khoa học phải suy nghĩ lại. Một nghiên cứu được công bố trên tạp chí Nature vào tháng 6/2024 chỉ ra rằng, những con ngựa thuộc nền văn hóa Yamnaya không phải là tổ tiên của ngựa nhà hiện đại (dòng DOM2).
Theo phó giáo sư William Taylor từ Đại học Colorado Boulder, việc kiểm soát sinh sản và chọn giống (biểu hiện của thuần hóa) chỉ xuất hiện muộn hơn, có thể vào đầu thiên niên kỷ thứ hai trước Công Nguyên, khi ngựa và xe ngựa bắt đầu phổ biến rộng rãi ở lục địa Á-Âu.
Vậy con người đã thuần hóa ngựa thành công, còn ngựa vằn thì sao? Câu trả lời đơn giản là: đã có người thử và thất bại.
Khi người Hà Lan đến Nam Phi, họ từng cố gắng biến ngựa vằn thành vật nuôi phục vụ vận chuyển. Mặc dù một số cá thể có thể hợp tác và cưỡi được, phần lớn ngựa vằn lại vô cùng cứng đầu, hung dữ và luôn tìm cách phá dây, chạy trốn hoặc tấn công lại người huấn luyện. Những nỗ lực này nhanh chóng bị từ bỏ và kết luận được rút ra là "ngựa vằn không thể thuần hóa".
Về mặt tiến hóa, ngựa và ngựa vằn có tổ tiên chung cách đây 4 đến 4,5 triệu năm, và hai loài này đã phát triển theo hai hướng hoàn toàn khác nhau. Trong khi ngựa ở châu Á-châu Âu sống trong môi trường rộng mở, ít kẻ săn mồi và dễ tiếp xúc với con người, thì ngựa vằn ở châu Phi lại phải đối mặt với những kẻ săn mồi nguy hiểm như sư tử, báo gêpa và linh cẩu.
Theo chuyên gia Carol Hall, giảng viên Khoa Khoa học Cưỡi ngựa tại Đại học Nottingham Trent, chính môi trường khắc nghiệt này đã khiến ngựa vằn phát triển thành loài cực kỳ nhạy bén và cảnh giác.
Phản xạ "bỏ chạy hoặc chiến đấu" của ngựa vằn phát triển hoàn hảo – chúng vừa nhanh nhẹn khi nhận thấy nguy hiểm, vừa sẵn sàng tung cú đá có thể làm gãy xương sư tử. Chính bản năng sinh tồn này đã khiến ngựa vằn trở nên không thể thuần hóa: chúng dễ hoảng loạn, phản kháng mạnh mẽ khi bị giam giữ và hoàn toàn không tin tưởng con người.
Một loài vật có thể thuần hóa thường có những đặc điểm chung như phát triển nhanh, hiền lành, dễ dàng thích nghi với môi trường nuôi nhốt và sẵn sàng sống gần con người. Ngựa vằn không đáp ứng bất kỳ tiêu chí nào trong số đó. Thay vì hợp tác, chúng phản ứng bằng bạo lực và tìm cách tránh né.
Dĩ nhiên, vẫn có những trường hợp hiếm hoi khi con người "thuần hóa" được những cá thể ngựa vằn riêng lẻ. Đầu thế kỷ XX, nhà quý tộc Walter Rothschild từng lái xe ngựa kéo bởi... hai con ngựa vằn trên đường phố London, khiến người dân thời Edward vô cùng kinh ngạc. Ở Dorset (Anh), một người tên Bill Turner cũng từng cưỡi được một con ngựa vằn cực kỳ khỏe mạnh. Nhưng những câu chuyện này chỉ là những ngoại lệ thú vị, không phải là ví dụ điển hình cho khả năng thuần hóa thực sự.
Ngay cả khi giả sử chúng ta có thể làm ngựa vằn trở nên hiền lành hơn, thì một vấn đề khác lại xuất hiện: chúng quá nhỏ để cưỡi hoặc kéo xe nặng. Phần lớn ngựa vằn trưởng thành chỉ to bằng một con ngựa con ngày nay, khiến chúng không phù hợp cho công việc vận chuyển hay di chuyển đường dài.
Tóm lại, lý do chúng ta có thể cưỡi ngựa mà không thể cưỡi ngựa vằn không phải vì "thiếu cố gắng", mà vì bản chất sinh học và tiến hóa hoàn toàn khác biệt. Ngựa đã cùng loài người tiến hóa qua hàng ngàn năm, học cách chịu đựng dây cương, tin tưởng và hợp tác. Còn ngựa vằn, sinh ra giữa những vùng đất đầy kẻ săn mồi, đã tiến hóa để nghi ngờ, phản kháng và bảo vệ mình bằng mọi giá.
Vì vậy, mặc dù hình ảnh một người phi nước đại trên lưng ngựa vằn trông thật thú vị, nó có lẽ sẽ mãi chỉ xuất hiện trong phim hoạt hình hoặc trong tưởng tượng trên mạng xã hội. Trong thế giới thực, những sọc đen trắng ấy vẫn sẽ tiếp tục tung tăng trên thảo nguyên châu Phi, sống tự do và hoang dã đúng như bản năng mà tự nhiên đã ban tặng cho chúng.
