Buzz
Cấu tạo cơ bàn chân, cách thức não bộ điều khiển các cơ và sự tiến hóa của loài người đóng vai trò quan trọng trong việc giải thích lý do vì sao chúng ta không thể dễ dàng vận động từng ngón chân.
Trong cuộc sống thường nhật, chúng ta ít khi chú ý đến bàn chân của mình cho đến khi có một khoảnh khắc đặc biệt khiến ta so sánh khả năng vận động của nó với các loài linh trưởng khác.
Với nhiều người, khoảnh khắc này thường đến khi quan sát một con tinh tinh dùng chân để nhặt thức ăn hoặc cầm nắm đồ vật một cách điêu luyện. Lúc ấy, câu hỏi quen thuộc nhưng ít khi được giải đáp lại xuất hiện: vì sao chúng ta không thể cử động từng ngón chân một cách linh hoạt như ngón tay hay như các loài khỉ và tinh tinh?
Câu trả lời thực ra bắt nguồn từ nhiều yếu tố liên quan đến giải phẫu con người, cách thức não bộ phân bổ tài nguyên vận động và đặc biệt là quá trình tiến hóa kéo dài hàng triệu năm đã định hình cách thức chúng ta đứng, đi và sử dụng tay.
Steven Lautzenheiser, trợ lý giáo sư nhân chủng học sinh học tại Đại học Tennessee, đã dành nhiều năm nghiên cứu về cơ sinh học của bàn chân con người hiện đại và nhận định rằng sự hạn chế trong khả năng vận động ngón chân là kết quả tự nhiên của sự chọn lọc tiến hóa, điều này giúp con người có những thế mạnh khác vượt xa khả năng cử động ngón chân.
Một buổi sáng khi thăm sở thú Knoxville, nơi ông sinh sống, Steven Lautzenheiser đã chứng kiến cảnh con tinh tinh Ripley, sau khi bới tìm thức ăn, liên tục sử dụng bàn chân như bàn tay thứ hai. Nó có thể kẹp rơm, nhặt đồ chơi và giữ thăng bằng bằng cách quặp ngón chân vào các thanh dây treo trong chuồng. Khả năng linh hoạt này khiến nhiều người tự hỏi tại sao con người không thể điều khiển ngón chân giống như vậy.
Để lý giải điều này, chúng ta cần quay lại điểm khởi đầu chung giữa loài người và các họ hàng gần gũi của chúng ta. Con người là một phần của nhóm động vật linh trưởng và có đến 98,8% DNA chung với tinh tinh.
Về mặt di truyền, khoảng cách giữa hai loài có vẻ không lớn, nhưng sự khác biệt về hành vi và cấu trúc cơ thể lại rất rõ rệt, đặc biệt kể từ khi tổ tiên loài người bắt đầu đi bằng hai chân.
Cuộc cách mạng này đã tác động mạnh mẽ đến cấu trúc bàn chân, khiến chức năng cầm nắm bằng chân dần bị thay thế bởi vai trò giữ thăng bằng và hỗ trợ trọng lượng cơ thể. Khi đứng thẳng trên hai chân, bàn chân phải trở thành nền tảng vững chắc, điều mà các ngón chân không thể thực hiện một cách hiệu quả nếu chúng vẫn hoạt động độc lập mà không phối hợp.
Cùng với sự tiến hóa này, đôi tay của con người ngày càng trở nên tinh vi hơn. Khi bàn chân chịu trách nhiệm nâng đỡ cơ thể, đôi tay được tự do để thực hiện các nhiệm vụ như sử dụng công cụ, chế tạo đồ vật, chăm sóc con cái và sáng tạo nghệ thuật.
Theo thời gian, các ngón tay phát triển thêm các nhóm cơ riêng biệt, cho phép thực hiện những chuyển động nhỏ, chính xác và phức tạp. Mỗi thao tác tinh vi như gõ bàn phím, cầm bút vẽ, chơi đàn piano hay thậm chí buộc dây giày đều yêu cầu sự phối hợp của nhiều nhóm cơ mà bàn chân không có được.
Về mặt cấu trúc giải phẫu, bàn tay và bàn chân có nhiều điểm tương đồng vì đều có năm ngón và được điều khiển bởi các cơ và gân. Tuy nhiên, sự khác biệt chính nằm ở mức độ chuyên môn hóa của chúng.
Bàn chân người có 29 cơ, chủ yếu hỗ trợ việc đứng vững, di chuyển, giữ thăng bằng và hấp thụ lực. Các cơ quan trọng nhất ở bàn chân thường không điều khiển từng ngón riêng biệt mà điều khiển cùng lúc nhóm bốn ngón nhỏ. Ngón cái là ngoại lệ duy nhất, vì nó đóng vai trò đẩy cơ thể về phía trước khi di chuyển, do đó có thêm các cơ riêng biệt để điều khiển các chuyển động mạnh và ổn định hơn.
Trái lại, bàn tay con người sở hữu 34 cơ, trong đó có nhiều nhóm cơ nhỏ có chức năng điều khiển từng ngón riêng biệt. Sáu nhóm cơ chính tạo ra các chuyển động tinh vi ở mỗi ngón tay, chủ yếu nằm ở cẳng tay và kết nối với các ngón qua các gân dài. Ngón cái và ngón út còn có những nhóm cơ đặc biệt, giúp hỗ trợ việc cầm nắm. Sự phân hóa rõ ràng của các nhóm cơ này giúp bàn tay có được độ linh hoạt mà bàn chân không cần có.
Nếu hệ cơ giống như phần cứng, thì não bộ chính là phần mềm điều khiển. Trong vùng vỏ não vận động, nơi quản lý các bộ phận cơ thể, con người đã dành một lượng lớn tế bào thần kinh để kiểm soát các ngón tay, cho phép não bộ truyền đi những tín hiệu rất chi tiết và phức tạp đến từng ngón tay.
Ngược lại, các ngón chân nhận sự điều khiển ít chi tiết hơn nhiều. Với não bộ, các chuyển động nhỏ của ngón chân không quan trọng bằng việc duy trì sự ổn định cho toàn bộ bàn chân khi chúng ta đứng vững và di chuyển.
Nói cách khác, con người không thể điều khiển từng ngón chân độc lập không phải vì bàn chân yếu kém, mà vì chúng ta đã hy sinh khả năng này để phát triển đôi tay khéo léo, một bộ não ưu tiên cho những hoạt động tinh vi và một dáng đi thẳng ổn định. Đây là kết quả của sự chọn lọc tự nhiên, ưu tiên những đặc điểm giúp loài người sinh tồn và phát triển. Nhờ đó, chúng ta có thể sáng tạo, lao động và xây dựng thế giới hiện đại bằng chính đôi tay.
Mặc dù bạn không thể dùng chân để kẹp đồ vật như tinh tinh, nhưng hiểu được lý do đằng sau sẽ giúp bạn nhận ra rằng sự hạn chế trong khả năng vận động ngón chân không phải là thiếu sót mà là một bước tiến hóa thông minh. Bàn chân đã trở thành công cụ hoàn hảo giúp chúng ta đứng vững, đi xa và thực hiện mọi hoạt động trong cuộc sống.
Chính sự chuyên môn hóa giữa tay và chân đã mở ra những khả năng đặc biệt của con người, từ việc sử dụng công cụ đến sáng tạo nghệ thuật, điều mà không loài linh trưởng nào khác có thể đạt được ở mức tương tự.
