Buzz
Việc cố định và treo ngược tê giác trên trực thăng thường nhanh và dễ thực hiện hơn so với việc đặt chúng lên cáng, giúp rút ngắn thời gian tê giác phải chịu tác dụng của thuốc mê – điều tiềm ẩn nhiều rủi ro.
Trên bầu trời xanh thẳm của Nam Phi, một hình ảnh lạ nhưng đầy ý nghĩa diễn ra: một con tê giác đen nặng gần một tấn rưỡi được trực thăng nâng lên, lơ lửng trong tư thế lộn ngược, bốn chân được buộc bằng dây đai mềm, chiếc sừng chỉ hướng thẳng xuống đất.
Trên thực tế, đây không phải là hành động ngược đãi mà là phần của công tác bảo tồn hiện đại, một nỗ lực nhằm cứu loài vật đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng này.
Tê giác đen từng tồn tại hàng trăm nghìn con trên khắp các vùng hoang dã châu Phi. Tuy nhiên, đến những năm 1990, do nạn săn trộm lấy sừng, sự xâm lấn của con người và mất môi trường sống, số lượng chúng giảm mạnh chỉ còn khoảng 2.500 cá thể.
Nhờ các nỗ lực bảo tồn liên tục, hiện quần thể tê giác đen đã phục hồi lên khoảng 6.500 con. Một trong những phương pháp quan trọng góp phần hồi phục này chính là chuyển vị, di dời tê giác đến khu vực an toàn hơn để tránh giao phối cận huyết, giảm áp lực tài nguyên và quan trọng nhất là bảo vệ khỏi săn trộm.
Tuy nhiên, việc di chuyển một sinh vật nặng hàng tấn trong vùng hoang dã không phải chuyện đơn giản. Vận chuyển đường bộ có thể chậm, nguy hiểm hoặc thậm chí không khả thi ở nhiều nơi.
Và đó là khi trực thăng xuất hiện như một vị cứu tinh. Theo Ursina Rusch, quản lý Dự án mở rộng phạm vi bảo tồn tê giác đen của WWF Nam Phi, trực thăng là công cụ không thể thiếu để xác định vị trí và vận chuyển những con vật quý giá này khỏi các vùng xa xôi.
Từ đầu thập niên 2010, hình ảnh tê giác được treo lơ lửng dưới trực thăng đã trở nên quen thuộc trong giới bảo tồn. Ban đầu là những thử nghiệm tại Namibia, sau đó phương pháp này được áp dụng rộng rãi trong các dự án di chuyển tê giác trên khắp lục địa.
Điều trớ trêu là vào thập niên 1980, chính những chiếc trực thăng này từng bị kẻ săn trộm sử dụng để truy bắt tê giác. Nhưng ngày nay, phương tiện ấy lại trở thành công cụ cứu sống chúng, một biểu tượng đảo ngược đầy ý nghĩa của lịch sử.
Quá trình di chuyển bắt đầu bằng cách bắn mũi tên chứa thuốc an thần vào hông tê giác từ trên trực thăng. Loại thuốc này là một dạng opioid cực mạnh, có tác dụng gấp hàng nghìn lần morphine.
Khi con vật đã mê, đội bảo tồn tiếp cận để lấy mẫu máu, gắn chip và thiết bị GPS lên sừng. Sau đó, họ buộc bốn dây đai mềm vào mắt cá chân tê giác, nối với dây cáp của trực thăng và nâng con vật lên không trung.
Tư thế lộn ngược thoạt nhìn có vẻ không tự nhiên, thậm chí khó chịu, nhưng thực tế lại là tư thế tối ưu cho sức khỏe của con vật.
Nghiên cứu công bố năm 2021 trên Tạp chí Bệnh động vật hoang dã do bác sĩ thú y Robin Radcliffe từ Đại học Cornell và cộng sự thực hiện cho thấy: khi được treo lộn ngược, chỉ số oxy và khí carbon dioxide trong máu tê giác đều tốt hơn so với khi để chúng nằm nghiêng trên cáng.
Trọng lực khi treo tê giác ở tư thế thẳng đứng giúp kéo giãn cột sống, làm thông thoáng đường thở và giảm áp lực lên phổi – điều không thể đạt được khi con vật bị đặt nằm nghiêng.
Chiếc sừng của tê giác cũng đóng vai trò quan trọng trong quá trình vận chuyển: nó giống như một chiếc đuôi tự nhiên, giúp giữ thăng bằng và hạn chế xoáy khí khi bay lơ lửng. Theo Radcliffe, về mặt khí động học, cơ thể tê giác được thiết kế “hợp lý đến khó tin” để thực hiện chuyến bay đặc biệt này.
Ưu điểm của phương pháp vận chuyển bằng đường hàng không không chỉ nằm ở khía cạnh sinh lý. Trực thăng rút ngắn thời gian di chuyển xuống còn 10–30 phút, giảm nguy cơ tổn thương do đường xá gập ghềnh và hạn chế căng thẳng kéo dài cho tê giác.
Trong khi đó, việc di chuyển bằng xe tải dù có dùng thuốc an thần vẫn có thể gây tổn thương cơ, nghẽn mạch máu hoặc suy hô hấp nếu hành trình kéo dài nhiều giờ.
Quá trình vận chuyển luôn được theo dõi chặt chẽ bởi các bác sĩ thú y và phi công giàu kinh nghiệm, những người có khả năng nhận biết dấu hiệu căng thẳng hay bất ổn của từng cá thể.
Bên cạnh đó, việc tạo lập các quần thể mới thông qua chuyển vị còn giúp duy trì đa dạng di truyền – yếu tố sống còn trong các khu bảo tồn kín, nơi tê giác không thể tự do di chuyển để tìm bạn đời khác huyết thống.
Các chương trình như của WWF đã góp phần tạo dựng hơn 18 quần thể tê giác đen mới tại Nam Phi, hiện bảo vệ hơn 400 cá thể, chiếm khoảng 15% tổng số lượng tê giác trên toàn quốc.
Điều tuyệt vời là các cá thể tê giác đang sinh trưởng và phát triển qua từng thế hệ. Rusch cho biết, từ những con đầu tiên được thả ra, các nhà khoa học đã chứng kiến sự xuất hiện của thế hệ thứ hai và thứ ba, minh chứng sống động cho thành công của phương pháp bảo tồn này.
Mặc dù phần lớn các ca vận chuyển tê giác hiện nay vẫn diễn ra bằng đường bộ, phương pháp vận chuyển bằng đường hàng không ngày càng được áp dụng rộng rãi, đặc biệt tại những vùng hiểm trở như Kunene ở Namibia, nơi không có bất kỳ con đường nào.
Tính hiệu quả và nhân đạo của phương pháp này còn được ghi nhận qua Giải thưởng Ig Nobel năm 2021 – một giải thưởng có phần hài hước nhưng vinh danh những nghiên cứu “khiến bạn bật cười trước rồi suy ngẫm”.
Trong tương lai, các nhà bảo tồn hy vọng sẽ mở rộng phương pháp này sang các quốc gia như Indonesia, nơi loài tê giác Sumatra quý hiếm cũng đang đối mặt nguy cơ tuyệt chủng nghiêm trọng. Kỹ thuật treo ngược bằng trực thăng cũng đã được thử nghiệm với một số loài động vật lớn khác như voi và linh dương.
Dĩ nhiên, việc bảo tồn không hề rẻ. Trực thăng tiêu hao nhiều nhiên liệu và tạo ra tiếng ồn lớn. Nhưng theo Radcliffe, sự đánh đổi này hoàn toàn xứng đáng, bởi sự tồn vong của tê giác và nhiều loài hoang dã khác không phải do quy luật tự nhiên mà là kết quả trực tiếp từ hành vi con người. Vì vậy, con người có trách nhiệm tìm mọi cách sửa chữa hậu quả đó.
