Buzz
Bạn mong đợi kỳ nghỉ suốt nhiều tuần, nỗ lực hoàn tất mọi công việc, chỉ để nằm liệt giường ngay ngày đầu tiên được nghỉ. Hiện tượng tưởng chừng là trùng hợp này thực ra đã có tên trong khoa học, nhưng vẫn còn nhiều câu hỏi chưa có lời giải thỏa đáng.
Bị ốm ngay khi kỳ nghỉ bắt đầu không phải là chuyện hiếm. Nhiều người coi đây là sự trùng hợp đáng tiếc, trong khi một số khác tin rằng cơ thể dường như “chọn đúng thời điểm” để đổ bệnh. Trong giới khoa học, hiện tượng này được gọi là “leisure sickness”, tạm dịch là bệnh khi nghỉ ngơi.
Thuật ngữ này được các nhà nghiên cứu Hà Lan giới thiệu lần đầu trong một nghiên cứu năm 2002, nhằm chỉ những người hiếm khi ốm trong ngày làm việc nhưng lại thường gặp vấn đề sức khỏe vào cuối tuần hoặc các kỳ nghỉ.
Nghiên cứu khảo sát 1.893 người và phát hiện khoảng 3% gặp phải tình trạng này. Các triệu chứng phổ biến gồm đau đầu, mệt mỏi, cảm lạnh, cúm, đau cơ và buồn nôn.
Một điểm đáng lưu ý là các triệu chứng thường xuất hiện nhiều hơn trong các kỳ nghỉ dài so với cuối tuần ngắn, đặc biệt trong tuần đầu tiên của kỳ nghỉ. Tuy nhiên, nghiên cứu này vẫn có hạn chế: dựa vào trí nhớ của người tham gia, trong khi ký ức cá nhân không phải lúc nào cũng chính xác. Ngoài ra, các khái niệm “hiếm khi” hay “tương đối thường xuyên” không được định nghĩa rõ ràng, làm khó việc so sánh giữa các cá nhân.
Sau đó, một nghiên cứu nhỏ vào năm 2014 củng cố giả thuyết về “hiệu ứng xả stress”. Nghiên cứu theo dõi 22 người thường xuyên bị đau nửa đầu, yêu cầu họ ghi lại mức căng thẳng và thời điểm cơn đau xuất hiện. Kết quả cho thấy khi mức căng thẳng giảm, cơn đau nửa đầu thường xuất hiện trong vòng 24 giờ. Nếu công việc là nguồn gây stress chính, điều này có thể lý giải vì sao nhiều người bị đau đầu vào những ngày nghỉ.
Không chỉ là đau đầu hay cảm cúm, một số nghiên cứu còn ghi nhận tỷ lệ đột quỵ cao hơn vào cuối tuần ở một số nhóm dân số. Dù nguyên nhân chưa được xác định rõ ràng, các tác giả cho rằng sự thay đổi lối sống, sinh hoạt và thói quen cuối tuần có thể đóng vai trò nhất định.
Do thiếu các nghiên cứu lớn, thiết kế chặt chẽ, khoa học hiện vẫn chưa thể giải thích chính xác vì sao “leisure sickness” xảy ra. Tuy nhiên, nhiều giả thuyết đã được đưa ra: trong kỳ nghỉ, con người thường di chuyển nhiều, đặc biệt bằng máy bay hoặc các phương tiện công cộng đông đúc, làm tăng khả năng tiếp xúc với mầm bệnh. Việc đến những nơi mới cũng khiến cơ thể gặp các chủng vi sinh vật chưa từng tiếp xúc.
Bên cạnh đó, kỳ nghỉ thường đi kèm thay đổi thói quen sinh hoạt. Uống rượu bia nhiều hơn, ăn uống thất thường hoặc tham gia các hoạt động thể chất lạ đều có thể tạo áp lực lên cơ thể và hệ miễn dịch.
Một lý giải khác mang tính tâm lý: khi bận rộn với công việc, con người thường bỏ qua các dấu hiệu nhỏ của bệnh. Khi nghỉ ngơi, không còn công việc để phân tâm, các triệu chứng như đau đầu, đau cơ hay mệt mỏi trở nên rõ ràng hơn, khiến chúng ta cảm nhận bệnh nặng hơn thực tế.
Đáng chú ý, mối liên hệ giữa căng thẳng và sức khỏe không đơn giản. Căng thẳng kích hoạt hệ thần kinh giao cảm, làm cơ thể giải phóng adrenaline và cortisol. Trong ngắn hạn, các hormone này có thể tăng cường một số chức năng miễn dịch và giảm viêm, giúp chúng ta tạm thời “chống chọi” tốt hơn với bệnh tật. Đây có thể là lý do nhiều người cảm thấy bận rộn và áp lực nhưng vẫn khỏe mạnh.
Tuy nhiên, khi căng thẳng kéo dài, mức cortisol cao liên tục sẽ làm suy giảm khả năng phản ứng của hệ miễn dịch. Khi áp lực đột ngột kết thúc, chẳng hạn ngày đầu tiên của kỳ nghỉ, cơ thể không còn được hưởng lợi từ tác dụng bảo vệ tạm thời này, khiến các triệu chứng bệnh dễ bộc lộ.
Dù cơ chế chính xác chưa rõ, các chuyên gia đều đồng ý rằng duy trì lối sống lành mạnh là chìa khóa giảm nguy cơ ốm. Ngủ đủ giấc, ăn uống cân bằng và vận động đều đặn ngay cả khi bận rộn giúp hệ miễn dịch hoạt động ổn định hơn.
Một nghiên cứu tại Phần Lan với hơn 4.000 nhân viên khu vực công ít vận động cho thấy những người bắt đầu tập thể dục đều đặn, đặc biệt các bài tập cường độ cao, ít phải nghỉ làm vì ốm hơn so với những người không thay đổi thói quen sinh hoạt.
Ngoài ra, việc kiểm soát căng thẳng trong công việc cũng rất quan trọng. Nhiều nghiên cứu chứng minh thiền định, chánh niệm và các kỹ thuật thư giãn giúp giảm stress hiệu quả. Khi đi du lịch, tiêm phòng đầy đủ và thực hiện các biện pháp phòng tránh nhiễm trùng đường hô hấp, như đeo khẩu trang nơi đông người, sẽ giúp bạn tận hưởng kỳ nghỉ trọn vẹn thay vì bắt đầu nó với một trận ốm không mong muốn.
