Buzz
Không giống những mẫu kiến địa ngục trước đây vốn chỉ được phát hiện trong hổ phách, hóa thạch lần này lại được bảo quản trong lớp đá vôi thuộc hệ tầng Crato của Brazil – nơi nổi tiếng với khả năng lưu giữ chi tiết sinh học vượt trội.
Một khám phá khảo cổ học vừa được công bố đang gây chấn động giới cổ sinh vật học toàn cầu: hóa thạch kiến cổ xưa nhất từng được biết đến vừa được phát hiện tại Brazil, có tuổi đời lên tới 113 triệu năm.
Điểm đặc biệt không chỉ nằm ở độ tuổi ấn tượng của mẫu vật mà còn ở việc nó thuộc về một phân họ kiến dị biệt đã tuyệt chủng từ lâu có tên Haidomyrmecinae – được mệnh danh là “kiến địa ngục”.
Những đặc điểm giải phẫu khác thường của loài côn trùng nhỏ bé này đã hé lộ một góc nhìn hoàn toàn mới về hành vi săn mồi sơ khai của loài kiến, đồng thời cho thấy quá trình tiến hóa phức tạp tạo nên sự phong phú đa dạng của chúng trên toàn thế giới.
Hóa thạch được tìm thấy trong lớp đá vôi của hệ tầng Crato, một vùng trầm tích cổ sinh học giàu tiềm năng ở đông bắc Brazil. Theo các nhà khoa học, đây không chỉ là hóa thạch kiến cổ nhất từng được ghi nhận mà còn là bằng chứng rõ ràng đầu tiên cho thấy sự tồn tại của kiến trong đá trầm tích thay vì hổ phách – điều chưa từng thấy ở các phát hiện trước đó.
Phát hiện này mang lại giá trị nghiên cứu rất lớn, bởi việc phân tích hóa thạch trong đá thường gặp nhiều thách thức do điều kiện bảo tồn nghiêm ngặt và sự thiếu vắng chi tiết trong cấu trúc sinh học.
Điểm độc đáo của phát hiện này không chỉ nằm ở niên đại cổ xưa mà còn ở cấu trúc giải phẫu dị thường. Loài kiến mới được tìm thấy sở hữu bộ hàm hướng ra phía trước thay vì nằm ngang như hầu hết các loài kiến hiện nay.
Trên đỉnh đầu chúng có phần nhô lên như chiếc sừng – một cấu trúc được cho là công cụ khóa chặt con mồi khi tấn công. Chính những đặc điểm khác thường này đã khiến phân họ Haidomyrmecinae được ví là 'kiến địa ngục' – một biệt danh đậm chất hình tượng nhưng chính xác về mặt sinh học.
Nhà cổ sinh vật học Anderson Lepeco – tác giả chính của công trình – khẳng định: “Chúng tôi đã phát hiện ra một mẫu hóa thạch có thể xem là minh chứng cổ sinh học không thể chối cãi đầu tiên về sự tồn tại của loài kiến.”
Điều đặc biệt là mẫu vật này thuộc về nhóm kiến địa ngục đã tuyệt chủng – nhóm từng được biết đến qua hóa thạch trong hổ phách, nay lần đầu tiên được xác nhận tồn tại trong đá trầm tích.
Nhóm các nhà khoa học đã áp dụng công nghệ chụp cắt lớp vi tính hiện đại để tái dựng mẫu vật dưới dạng mô hình 3D chi tiết, qua đó hé lộ những đặc điểm hình thái chưa từng thấy ở bất kỳ hóa thạch kiến nào trước đây.
Các cấu trúc như cặp hàm kẹp độc đáo, phần nhô như sừng và sự sắp xếp lạ thường của bộ phận miệng đều cho thấy một chiến lược săn mồi tinh vi, mang tính tổ chức cao và hoàn toàn khác với kiến hiện đại.
Điều bất ngờ là những đặc điểm giải phẫu này lại có sự tương đồng rõ rệt với hóa thạch kiến địa ngục từng tìm thấy ở Myanmar, cho thấy phạm vi phân bố địa lý của nhóm này rộng lớn hơn nhiều so với giả định trước kia – vốn chỉ giới hạn trong khu vực Á-Âu cổ.
Việc phát hiện kiến địa ngục tại Nam Mỹ – vùng thuộc siêu lục địa Gondwana thời kỳ Phấn trắng – đặt ra giả thuyết rằng kiến có thể đã xuất hiện và lan rộng khắp các lục địa từ trước khi Gondwana bị phân tách.
Phát hiện này mang ý nghĩa lớn trong việc hiểu sâu hơn về tiến trình tiến hóa của loài kiến nói riêng và côn trùng nói chung. Trong khi nhiều giả thuyết trước đây cho rằng kiến chỉ bắt đầu đa dạng vào cuối kỷ Phấn trắng hoặc đầu Paleogen, thì dữ liệu mới lại chỉ ra rằng hành vi săn mồi phức tạp của chúng đã xuất hiện từ giữa kỷ Phấn trắng – tức hơn 100 triệu năm trước.
Phát hiện này cũng cho thấy tầm quan trọng của việc rà soát lại các bộ sưu tập hóa thạch hiện hữu, kể cả trong tay các nhà sưu tập tư nhân. Mẫu kiến địa ngục ở Brazil từng bị “lãng quên” trong một bộ sưu tập tư nhân trước khi được nhóm nghiên cứu phát hiện và nghiên cứu.
Điều đó chứng minh rằng những kho tàng hóa thạch chưa được khai thác tại các quốc gia như Brazil vẫn còn rất phong phú, và có thể đang cất giấu nhiều bí mật khoa học chưa từng được biết đến.
Hóa thạch kiến địa ngục mới này cũng góp phần trả lời một câu hỏi từng khiến giới cổ sinh vật học trăn trở: điều gì đã khiến loài kiến – sinh vật có cấu trúc xã hội cực kỳ phức tạp – phát triển những chiến lược sinh tồn hiệu quả đến mức phi thường?
Với cấu trúc giải phẫu chưa từng thấy ở bất kỳ loài kiến hiện đại nào, có thể nhận ra rằng tổ tiên của chúng đã sớm bắt đầu thử nghiệm nhiều hình thái và hành vi khác nhau, trong đó có cả những hình thức tiến hóa cực đoan như ở kiến địa ngục.
Lepeco chia sẻ: “Chúng tôi từng hy vọng sẽ tìm thấy một vài dấu tích của kiến địa ngục, nhưng không ngờ lại phát hiện ra một mẫu vật có cấu trúc kiếm ăn phức tạp đến thế. Hình thái kỳ dị của nó cho thấy loài kiến đã sớm phát triển khả năng tiến hóa chiến lược săn mồi tinh vi, vượt xa những gì từng được cho là khả thi.”
Công trình nghiên cứu này, được đăng tải trên tạp chí khoa học danh tiếng Current Biology, không chỉ làm thay đổi nhận thức của chúng ta về lịch sử tiến hóa của loài kiến, mà còn cho thấy thế giới cổ sinh vật học vẫn còn vô vàn điều bí ẩn chưa được khám phá.
Những phát hiện như thế tiếp tục minh chứng rằng khi khảo cổ học bắt tay cùng công nghệ hình ảnh hiện đại, chúng ta đang dần mở khóa quá khứ sâu thẳm của Trái Đất – nơi những sinh vật bé nhỏ nhất cũng có thể nắm giữ lời giải cho những bí ẩn vĩ đại về sự sống.
