Buzz
Sau gần sáu thập kỷ bị lãng quên, chatbot đầu tiên trong lịch sử – ELIZA – bỗng nhiên quay trở lại ngay trên hệ thống máy tính 'cổ xưa' nơi nó từng được phát triển.
Vào một sáng tháng 12 năm 2024, trong mô phỏng ảo của chiếc máy tính IBM 7094 khổng lồ từ thập niên 1960, một dòng chữ cổ điển bất ngờ xuất hiện trên màn hình: “HOW DO YOU DO. PLEASE TELL ME YOUR PROBLEM”.
Dòng chữ quen thuộc này chính là dấu hiệu đánh dấu sự trở lại của ELIZA – chatbot đầu tiên trong lịch sử nhân loại, hồi sinh ngay trên chính hệ thống phần cứng nguyên thủy mà nó đã ra đời gần 60 năm trước.
Được phát triển từ năm 1964 đến 1966 bởi nhà khoa học máy tính Joseph Weizenbaum tại Viện Công nghệ Massachusetts (MIT), ELIZA không phải là một trợ lý ảo thông minh như hay Siri hiện nay.
Thay vào đó, nó chỉ là một chương trình đơn giản sử dụng kỹ thuật ghép mẫu và thay thế câu hỏi để mô phỏng cuộc trò chuyện giữa người dùng và một nhà trị liệu tâm lý theo trường phái Rogerian.
Khi người dùng chia sẻ cảm xúc như “Tôi cảm thấy buồn”, ELIZA sẽ nhẹ nhàng hỏi lại: “Bạn đã cảm thấy buồn bao lâu rồi?”. Chính sự đơn giản trong phản hồi của ELIZA đã gây ra sự ngạc nhiên vào thời điểm đó.
Thư ký của Weizenbaum đã xin được ở một mình với chương trình ELIZA để có thể “trò chuyện”, trong khi nhiều người khác cũng tìm đến ELIZA như một người bạn tâm sự.
Tuy nhiên, phiên bản gốc của ELIZA – viết bằng ngôn ngữ MAD-SLIP trên hệ điều hành CTSS của chiếc máy tính IBM 7094 – đã mất tích khỏi các kho lưu trữ trong suốt quá trình phát triển.
Vì máy tính IBM 7094 không bao giờ được kết nối với ARPAnet – tiền thân của Internet – khi các phiên bản viết lại bằng ngôn ngữ lập trình khác như Lisp lan rộng, bản gốc MAD-SLIP đã dần bị lãng quên.
Mãi đến năm 2021, Jeff Shrager – người đã viết lại ELIZA trong thập niên 1970 – mới bắt đầu tìm kiếm lại “di sản bị lãng quên” này. Nhờ sự hỗ trợ từ Myles Crowley, chuyên gia lưu trữ của MIT, nhóm đã tìm thấy một bản in mã nguồn gốc của ELIZA từ năm 1965 trong một chiếc hộp ghi nhãn “cuộc trò chuyện trên máy tính”.
Tuy nhiên, việc tìm thấy mã nguồn chỉ là bước khởi đầu. Những đoạn mã này không đầy đủ, được in mờ, ở định dạng phi ASCII và đôi khi bị rút gọn thành những ký tự khó hiểu như “W'R” thay vì từ khóa “WHENEVER”.
Thêm vào đó, sự thiếu sót khoảng trắng hoặc lỗi đánh máy nhỏ trong hệ thống thẻ đục lỗ có thể khiến toàn bộ chương trình không chạy được. Để thực sự ‘hồi sinh’ ELIZA, nhóm nghiên cứu, bao gồm Rupert Lane, Anthony Hay, Arthur Schwarz, David M. Berry và Shrager, phải tái tạo lại một mô phỏng hoàn chỉnh của CTSS và IBM 7094. Họ gọi mình là ‘Nhóm ELIZA’.
Sau nhiều năm làm việc tỉ mỉ, quá trình phục dựng suýt nữa đã thất bại chỉ vì một lỗi nhỏ ở dòng 1670 – nơi một con số bị thiếu. Nhưng khi tất cả đã được sửa chữa, điều kỳ diệu đã xảy ra: ELIZA lại nói chuyện. Câu chào “Men are all alike” cùng câu hỏi “IN WHAT WAY” vang lên – đúng như trong tài liệu gốc năm 1966, khiến nhóm nghiên cứu vô cùng xúc động.
Điều thú vị hơn là nhóm nghiên cứu còn phát hiện ra một “chế độ giáo viên” ẩn trong mã nguồn – tính năng cho phép người dùng chỉnh sửa trực tiếp các lệnh của ELIZA, thêm hoặc xóa các quy tắc phản hồi ngay trong quá trình sử dụng.
Đây là một dạng “học hỏi” sơ khai, chưa đạt đến mức học máy, nhưng đủ để mở ra khả năng thích ứng – một ý tưởng vượt trội vào năm 1966. ELIZA có thể lưu lại các thay đổi vào đĩa, chứng minh rằng khái niệm “học tập có lưu trữ” đã manh nha từ những ngày đầu của điện toán.
ELIZA không chỉ là một chương trình máy tính; nó là một dấu mốc lịch sử, một biểu tượng của những bước đi đầu tiên trong hành trình phát triển trí tuệ nhân tạo. Nó xuất hiện trước khi từ “chatbot” được biết đến và trước khi khái niệm trợ lý ảo được hình thành.
Những phản hồi đơn giản của ELIZA đã giúp con người nhận ra khả năng phản chiếu cảm xúc qua máy móc, từ đó nảy sinh những kỳ vọng, thậm chí ảo tưởng, về khả năng thấu hiểu từ AI.
Weizenbaum – người sáng lập ELIZA – sau này trở thành một trong những người phản biện mạnh mẽ nhất về sự phát triển của trí tuệ nhân tạo. Ông cảnh báo rằng việc trao cho máy tính vai trò “công cụ tâm lý” có thể dẫn đến những hậu quả không thể lường trước.
Những phản ứng cảm xúc mà con người dành cho ELIZA đã khiến Weizenbaum nhận ra rằng công nghệ không chỉ đơn thuần là công cụ; nó có thể trở thành một tấm gương phản chiếu những mong muốn, khát vọng và cả sự cô đơn của chính chúng ta.
Sự trở lại của ELIZA vào năm 2024 không chỉ là một cuộc khai quật kỹ thuật số, mà còn là lời nhắc nhở rằng ngay từ những ngày đầu, trí tuệ nhân tạo đã mang trong mình một yếu tố nhân văn sâu sắc.
Trong thời đại mà các mô hình ngôn ngữ như đang tiến gần đến khả năng giao tiếp tự nhiên như con người, câu hỏi được đặt ra là: liệu chúng ta có đang tái tạo lại kỳ vọng xưa kia đối với ELIZA, chỉ ở một mức độ cao hơn?
ELIZA, dù đơn giản và hạn chế, lại chính là hình ảnh biểu tượng của một thời kỳ ngây thơ, đồng thời là tấm gương phản chiếu rõ nét động lực của con người khi tương tác với công nghệ.
Và giờ đây, khi ELIZA lại một lần nữa “nói chuyện”, có lẽ đây chính là lúc chúng ta cần lắng nghe không chỉ nó, mà còn chính bản thân mình.
