Buzz
Hiện tượng này không đơn giản chỉ là một sự kiện thiên văn kỳ thú, mà còn phản ánh tốc độ quay gia tăng bất thường của Trái Đất - một xu hướng trái ngược hoàn toàn với các quy luật tự nhiên, khiến giới khoa học toàn cầu không khỏi hoang mang. Phải chăng có những biến động sâu kín nào đó đang diễn ra trong lòng địa cầu?
Theo số liệu từ IERS và Đài quan sát Hải quân Mỹ, ngày 5/8 dự kiến sẽ ngắn hơn 1,5 mili giây so với chuẩn 24 giờ thông thường.
Dù chênh lệch này quá nhỏ để con người cảm nhận, nó lại là tín hiệu đáng báo động đối với các chuyên gia vận hành đồng hồ nguyên tử. Trước đó, dự báo về ngày 22/7 ngắn hơn 1 mili giây cũng không hoàn toàn chính xác khi thực tế chỉ giảm 0,87 mili giây.
Năm nay đã ghi nhận nhiều lần phá vỡ kỷ lục về độ ngắn của ngày, đáng chú ý nhất là sự kiện ngày 11/7. Chuỗi kỷ lục liên tiếp này đang trở thành mối quan ngại thực sự.
Hành trình quay của Trái Đất: Câu chuyện dài hàng thiên niên kỷ
Độ dài một ngày trên hành tinh chúng ta không cố định. Trong điều kiện tiêu chuẩn, Trái Đất cần 86.400 giây để hoàn thành một vòng quay. Tuy nhiên, các nghiên cứu địa chất cho thấy trong quá khứ xa xưa, số ngày trong năm từng dao động từ 490 đến 372 ngày.
Tốc độ quay của Trái Đất chịu tác động từ nhiều nguồn khác nhau. Nguyên nhân chính và ổn định nhất làm giảm dần vận tốc quay theo thời gian là do Mặt Trăng đang dần rời xa hành tinh chúng ta. Lực hấp dẫn giữa hai thiên thể tạo nên hiệu ứng thủy triều, làm tiêu tốn năng lượng quay khiến mỗi ngày dài thêm khoảng 1,8 mili giây mỗi trăm năm. Đây là quá trình tự nhiên diễn ra trong hàng triệu năm mà giới khoa học đã hiểu rõ.
Nhờ đồng hồ nguyên tử, các nhà nghiên cứu có thể đo chính xác độ dài ngày trên Trái Đất. Thông thường, họ phải thêm 'giây nhuận' để bù cho sự quay chậm lại, đặc biệt quan trọng cho hệ thống định vị toàn cầu. Nhưng từ 2020, một hiện tượng trái ngược xuất hiện: Trái Đất bất ngờ quay nhanh hơn.
Năm 2020 chứng kiến 28 ngày ngắn nhất kể từ 1960. Mỗi năm sau đó, kỷ lục này liên tục bị phá vỡ, đỉnh điểm là ngày 5/7/2024 ngắn hơn 1,66 mili giây so với bình thường. Nhà vật lý thiên văn Graham Jones trên TimeAndDate cho biết: 'Kể từ đó, Trái Đất liên tục lập kỷ lục mới mỗi năm với biên độ khoảng 0,5 mili giây'.
Những lý giải khoa học và ẩn số chưa có lời giải
Vì sao xu hướng quay chậm lại của Trái Đất bị đảo ngược? Scientific American chỉ ra rằng vận tốc quay chịu ảnh hưởng từ lõi và khí quyển. Tạp chí này tiết lộ lõi Trái Đất đang giảm tốc độ quay không rõ nguyên nhân, buộc phần còn lại của hành tinh phải tăng tốc để cân bằng.
Nhà địa vật lý Duncan Agnew từ Viện Hải dương học Scripps giải thích: 'Lõi Trái Đất quyết định tốc độ quay trong phạm vi từ 10 đến hàng trăm năm. 50 năm qua, lõi giảm tốc khiến phần bên ngoài phải tăng tốc bù lại'.
Scientific American còn chỉ ra khí quyển cũng làm tăng tốc độ quay vào mùa hè Bắc Bán Cầu. Lực hấp dẫn từ Mặt Trăng cũng tác động đáng kể - càng gần xích đạo, lực cản càng mạnh. Những ngày ngắn nhất năm thường xảy ra khi Mặt Trăng ở xa xích đạo nhất, làm giảm lực cản.
Các nhà thiên văn có thể dự đoán được những ngày ngắn hơn, nhưng điều thực sự gây sốc là xu hướng tăng tốc tổng thể. Kể từ 1972, 27 giây nhuận đã được thêm vào để bù cho tốc độ quay chậm dần của Trái Đất. Thế nhưng từ 2016 đến nay không cần thêm giây nhuận nào, và IERS khẳng định sẽ không bổ sung giây nhuận vào tháng 6 tới.
'Việc không cần thêm giây nhuận là điều không ai ngờ tới', Judah Levine - nhà vật lý tại Viện Tiêu chuẩn và Công nghệ Quốc gia chia sẻ với Discover năm 2021. 'Giả định trước đây là Trái Đất sẽ tiếp tục quay chậm và giây nhuận vẫn cần thiết. Kết quả này thực sự gây bất ngờ lớn'.
Leonid Zotov - chuyên gia về chuyển động quay tại Đại học Tổng hợp Moscow bày tỏ với Timeanddate.com: 'Không ai lường trước điều này. Nguyên nhân khiến Trái Đất tăng tốc vẫn là ẩn số'. Ông nhấn mạnh: 'Đa số nhà khoa học tin rằng nguyên nhân nằm sâu bên trong lòng đất. Các mô hình khí quyển và đại dương không thể giải thích được gia tốc đáng kể này'.
Động đất: Tác nhân làm thay đổi vận tốc quay?
Những trận động đất lớn có thể tác động đến chuyển động quay của Trái Đất. Điển hình là trận động đất 9.0 độ Richter tháng 3/2011 ngoài khơi Nhật Bản đã làm lệch trục quay và rút ngắn độ dài ngày trên hành tinh.
Thảm họa này khiến trục Trái Đất dịch chuyển khoảng 17cm, thậm chí đẩy đảo chính của Nhật Bản lệch đi 2.4m. Giống như các trận động đất cực mạnh khác, nó cũng làm thay đổi tốc độ quay của hành tinh.
Tiến sĩ Richard Gross từ Phòng thí nghiệm Động cơ Phản lực NASA giải thích với Popular Mechanics năm 2011: 'Động đất có thể thay đổi vận tốc quay bằng cách phân bố lại khối lượng, tương tự cách vận động viên trượt băng thu tay vào để xoay nhanh hơn. Khi khối lượng dịch chuyển gần trục quay, tốc độ sẽ tăng lên - và động đất cũng tạo hiệu ứng tương tự'.
Gross đã phân tích sự thay đổi phân bố khối lượng Trái Đất bằng cách so sánh mô hình trước động đất với ước tính về đứt gãy địa chất. Ông giải thích: 'Khi xác định được cách khối lượng Trái Đất được sắp xếp lại, chúng ta có thể tính toán được sự thay đổi trong chuyển động quay dựa trên nguyên lý bảo toàn mô men động lượng'.
Kết quả nghiên cứu chỉ ra trận động đất này đã tăng tốc độ quay của Trái Đất khoảng 1,8 micro giây. Con số này nhỏ hơn so với 2,68 micro giây ghi nhận sau trận động đất năm 2004 tại Indonesia.
