1. Đền Thánh Nguyễn
Địa điểm: Xã Gia Thắng, xã Gia Tiến, huyện Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình
Lễ hội chính: Diễn ra vào tháng 3 âm lịch hàng năm
Đền thờ Đức Thánh Nguyễn được xây dựng để thờ tự Lý Triều Quốc Sư Nguyễn Minh Không, một trong những vị cao tăng nổi bật vào thời kỳ nhà Lý. Ông không chỉ đóng vai trò quan trọng trong triều đình mà còn được người dân nhớ đến vì những đóng góp to lớn trong việc chữa bệnh cho vua Lý và cộng đồng. Đền được xây dựng trên nền móng của chùa Viên Quang, mà Nguyễn Minh Không đã xây dựng vào năm 1121. Sau khi ông qua đời, người dân nơi đây đã lập đền thờ ông, và Đền Thánh Nguyễn đã trở thành một trong những trấn giữ phía Bắc Kinh thành Hoa Lư, thuộc nhóm Hoa Lư tứ trấn quan trọng của lịch sử.
Đền không chỉ nổi bật với giá trị lịch sử mà còn được biết đến với kiến trúc nghệ thuật vô cùng độc đáo, thể hiện rõ nét qua các tác phẩm chạm trổ, điêu khắc tinh tế. Hiện tại, đền vẫn bảo tồn nhiều hiện vật cổ quý giá. Ở trước tiền đường có hai con sóc đá thuộc thời Lê Sơ; trong tiền đường còn lưu giữ hai chiếc trống có nguồn gốc từ thời Lý – Trần, là những báu vật quý hiếm, không thể không nhắc đến khám thờ từ thời Nguyễn. Đặc biệt, Đền Thánh Nguyễn đã được xếp hạng là Di tích kiến trúc nghệ thuật Quốc gia vào năm 1989, khẳng định giá trị to lớn của nó trong di sản văn hóa Việt Nam.


2. Đền thờ Nguyễn Công Trứ
Địa chỉ: Xã Quang Thiện, huyện Kim Sơn, tỉnh Ninh Bình
Lễ hội chính: Từ ngày 14 đến ngày 16 tháng 11 âm lịch hàng năm
Đền thờ Nguyễn Công Trứ có một lịch sử và sự độc đáo hiếm thấy, được xây dựng trong thời gian ông còn sống. Ban đầu, nơi đây là căn nhà ba gian của ông tại ấp Lạc Thiện, nơi mà ông đã sống và làm việc suốt quãng đời tại Kim Sơn. Vào năm 1852, người dân Kim Sơn đã quyết định xây dựng lại ngôi đền và cải tạo nơi này thành một Sinh Từ, tức đền thờ sống. Mỗi năm, vào dịp kỷ niệm ngày sinh của ông, người dân địa phương tổ chức lễ hội để tưởng nhớ và mừng thọ ông. Sau khi ông qua đời, cư dân nơi đây đã thêm một tòa nhà bên cạnh để tôn vinh ông, gọi là Tiền đường, trong khi gian nhà cũ được giữ lại làm Chính cung. Ngôi đền được đổi tên thành Truy Tư Từ. Đến năm 1992, đền thờ này vinh dự được Nhà nước công nhận là Di tích lịch sử văn hoá cấp Quốc gia.
Kiến trúc của đền Nguyễn Công Trứ mang đậm phong cách truyền thống, được xây theo kiểu chữ Đinh (Hán tự) với Tiền đường 5 gian và hậu cung 3 gian. Ở hai bên Tiền đường có 2 cột đồng trụ vững chãi. Bên trong, Tiền đường được trang trí với hương án, giá trống, giá chiêng cùng ba bức đại tự, thể hiện lòng kính trọng của dân huyện Kim Sơn đối với Doanh điền sứ Nguyễn Công Trứ. Gian giữa của Hậu Cung 3 gian là nơi đặt bàn thờ của ông, trên đó có một bát hương cổ quý hiếm, được làm từ men sứ trắng với hình vẽ hai con rồng chầu mặt nguyệt, có nguồn gốc từ thời nhà Trần.


3. Đền Cao Sơn
Địa chỉ: Xã Văn Phú, huyện Nho Quan, tỉnh Ninh Bình
Lễ hội chính: Diễn ra vào tháng 3 âm lịch hàng năm
Theo truyền thuyết, Cao Sơn đại vương chính là Lạc tướng Vũ Lâm, con trai thứ 17 của vua Lạc Long Quân. Ngài không chỉ dạy bảo người dân trong việc mưu sinh mà còn giúp họ bảo vệ cuộc sống trước các thế lực xấu xa. Nhờ vậy, vua Đinh đã cho phép người dân xây dựng một ngôi đền thờ ngài nhằm bảo vệ kinh đô từ hướng tây trên núi Đính.
Đến với Hoa Lư, có thể thấy sự phối hợp của các vị thần trong việc bảo vệ thành phố. Bên cạnh Thần Thiên Tôn giữ cửa ngõ phía Đông, thần quý Minh trấn giữ phía Nam, và đức thánh Nguyễn bảo vệ phía Bắc, thần Cao Sơn đảm trách cửa ngõ Tây cho kinh thành Hoa Lư, tạo nên một hệ thống bảo vệ vững chắc gọi là Hoa Lư tứ trấn.


4. Chùa Non Nước
Địa chỉ: Phường Thanh Bình, Thành Phố Ninh Bình
Chùa Non Nước là một ngôi chùa nổi bật tọa lạc dưới chân núi Non Nước, bên bờ sông Đáy và cửa sông Vân. Địa điểm này được biết đến không chỉ bởi kiến trúc tôn nghiêm mà còn bởi vẻ đẹp thiên nhiên thanh bình, mang đậm chất làng quê Bắc Bộ với non nước hữu tình. Du khách đến đây không chỉ để cầu nguyện mà còn để thưởng lãm cảnh sắc yên bình của nông thôn Việt Nam.
Ngôi chùa được xây dựng từ thời vua Lý, nhưng đã trải qua những biến cố lớn trong lịch sử và được xây dựng lại vào thời Trần để thờ Phật. Dù đã trải qua nhiều thăng trầm, chùa Non Nước vẫn giữ nguyên sức sống mãnh liệt và đem lại cảm giác vững chãi cho người hành hương. Đồng thời, chùa còn được biết đến với tên gọi khác là Dục Thúy Sơn. Tại đây, bạn sẽ tìm thấy hai cổng vào: một cổng nằm ở phía Bắc và một cổng khác ở phía Đông Nam, nơi hướng ra sông Đáy, cũng chính là địa điểm mà người dân địa phương thường thả cá chép vào ngày ông Công ông Táo.
Chùa Non Nước mở cửa suốt cả năm, tạo điều kiện thuận lợi cho du khách đến thăm bất cứ lúc nào. Đặc biệt, khi ghé thăm chùa vào những ngày Tết, khi không khí lạnh bao phủ miền Bắc, bạn sẽ cảm nhận được cái rét se lạnh đặc biệt của vùng quê này, tạo nên một cảm giác thật tuyệt vời giữa cảnh sắc non nước hữu tình.


5. Nhà thờ Phát Diệm
Địa chỉ: Thị trấn Phát Diệm, huyện Kim Sơn, tỉnh Ninh Bình
Lễ hội chính: Lễ Giáng Sinh vào ngày 24 và 25 tháng 12 hàng năm
Nhà thờ Phát Diệm, còn được biết đến với tên gọi Nhà thờ chính tòa Phát Diệm, không chỉ là một công trình tôn giáo nổi bật mà còn là một trong những điểm đến du lịch hấp dẫn nhất tại Việt Nam. Nơi đây được ca ngợi là "kinh đô công giáo" của đất nước nhờ vào sự hòa quyện giữa kiến trúc truyền thống Đông Á và phong cách Gôtic phương Tây. Du khách sẽ choáng ngợp trước vẻ đẹp độc đáo của quần thể kiến trúc này, được xây dựng chủ yếu bằng đá, phản ánh trình độ cao trong nghệ thuật điêu khắc đá của người Việt Nam. Ngoài nhà thờ chính, quần thể còn bao gồm Hồ, Phương đình, cùng với bốn nhà thờ nhỏ khác và nhà thờ kính trái tim Đức Mẹ – được xem như là “viên ngọc” giữa lòng quần thể kiến trúc này. Nhà thờ đá Phát Diệm không chỉ mang lại niềm tự hào cho cộng đồng Công giáo Việt Nam, mà còn nổi tiếng với du khách bởi vẻ đẹp và sự độc đáo mà nó sở hữu.
Việc xây dựng nhà thờ bắt đầu từ năm 1875 và hoàn thành vào năm 1898. Đến năm 1988, nhà thờ đá Phát Diệm đã chính thức được công nhận là Di tích lịch sử văn hóa. Ngày nay, bên cạnh việc phục vụ nhu cầu tín ngưỡng của người dân địa phương, nơi đây còn thu hút rất nhiều du khách trong và ngoài nước đến tham quan, khám phá.


6. Cố đô Hoa Lư - Di tích văn hóa lịch sử hùng vĩ
Địa điểm: Xã Trường Yên, huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình
Lễ hội được tổ chức: Từ ngày 06 đến 08 tháng 3 âm lịch hàng năm
Cố đô Hoa Lư, được biết đến như là kinh đô trong thời kỳ phong kiến của Việt Nam, là một trong những điểm dừng chân không thể thiếu khi du khách đến với Ninh Bình. Với bề dày lịch sử kéo dài hàng nghìn năm, Cố đô Hoa Lư là nơi bảo tồn những di tích quý giá, ghi dấu ấn hào hùng của dân tộc trong quá trình thống nhất đất nước. Tại đây, du khách có cơ hội chiêm ngưỡng những ngôi đền và lăng tẩm cổ kính, uy nghi của các vị vua Đinh và Lê, những người đã đặt nền tảng cho nước Đại Cồ Việt.


7. Chùa Bích Động
Địa chỉ: Thôn Đàm Khê, xã Ninh Hải, huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình
Chùa Bích Động, một viên ngọc trong quần thể khu du lịch Tam Cốc - Bích Động, là một công trình kiến trúc cổ kính hấp dẫn. Sự kết hợp hài hòa giữa núi non hùng vĩ, động sâu thẳm và chùa chiền tạo nên khung cảnh độc đáo, mang đậm sắc thái tâm linh và huyền bí. Nơi đây được biết đến như một địa điểm chiêm bái nổi tiếng, được gọi là “Nam thiên đệ nhị động” chỉ sau Chùa Hương, nơi hội tụ của Bích Sơn Bát Cảnh (tám cảnh sắc đẹp) đặc sắc.
Chùa Bích Động được xây dựng vào năm 1428 dưới triều đại Hậu Lê, với thiết kế kiểu chữ Tam trong Hán Tự, gồm ba tòa chùa riêng biệt: chùa Hạ, chùa Trung và chùa Thượng. Những ngôi chùa này nằm men theo sườn núi, tạo nên không gian linh thiêng và yên bình cho du khách.


8. Chùa Bái Đính
Địa chỉ: Thôn Sinh Dược, Xã Gia Sinh, huyện Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình
Lễ hội chính: Diễn ra từ ngày 06 tháng 01 cho đến hết tháng 3 âm lịch hàng năm
Chùa Bái Đính nổi bật như một biểu tượng du lịch tâm linh quan trọng tại Ninh Bình, nơi kết hợp giữa vẻ linh thiêng của Bái Đính cổ tự và sự bề thế của Bái Đính tân tự. Đây là công trình Phật giáo lớn nhất không chỉ tại Việt Nam mà còn ở khu vực Đông Nam Á, với nhiều kỷ lục ấn tượng như tượng Thích Ca bằng đồng dát vàng lớn nhất châu Á, hàng lang 500 vị La Hán dài nhất châu Á, cùng với tượng Phật Di Lặc bằng đồng lớn nhất Việt Nam và đại hồng chung lớn nhất toàn quốc. Đặc biệt, chùa còn bảo tồn sáu viên ngọc xá lợi - những báu vật quý giá của Đức Phật. Với danh tiếng và vẻ đẹp kỳ diệu của mình, Bái Đính trở thành một trong những địa điểm tâm linh được yêu thích nhất tại Ninh Bình.
Không chỉ dừng lại ở đó, Chùa Bái Đính còn được vinh danh là ngôi chùa lớn nhất ở Đông Nam Á với kiến trúc cực kỳ độc đáo, nằm trên đỉnh núi cao vời vợi. Địa điểm này hướng tới khách tham quan không chỉ bằng vẻ đẹp tự nhiên mà còn bởi sự hùng vĩ của công trình, khiến ai nấy đều cảm thấy choáng ngợp khi đặt chân đến.


9. Động Thiên Tôn
Địa chỉ: Thị trấn Thiên Tôn, huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình
Lễ hội chính: Diễn ra vào tháng 3 âm lịch hàng năm
Động Thiên Tôn tọa lạc tại khu vực núi Dũng Đương, phía Đông của di sản Cố đô Hoa Lư. Nơi đây không chỉ nổi bật với vẻ đẹp tự nhiên mà còn mang một ý nghĩa văn hóa đặc biệt, tương tự như Thăng Long Tứ Trấn. Động Thiên Tôn, cùng với Đền Thánh Nguyễn, Đền Trần (Đền Quý Minh) và Đền Cao Sơn, hình thành nên một hệ thống linh thiêng, bảo vệ bốn phương của Kinh đô Hoa Lư từ thuở xưa.
Bên trong động là Đền thờ Thánh Trấn Vũ Thiên Tôn, hay còn gọi là Chân Vũ Đế Quân. Ngài được xem là hóa thân của Huyền Thiên Thượng đế Kim Thuyết, với nhiệm vụ lãnh đạo thiên binh, thiên tướng, xuống trần gian để tiêu diệt cái ác và mang lại trật tự. Tượng của Thánh Trấn Vũ Thiên Tôn trong động được chế tác tinh xảo từ đồng, uy nghi khắc họa hình ảnh đứng trên lưng rùa.


10. Đền Thái Vi
Địa chỉ: Thôn Văn Lâm, xã Ninh Hải, huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình
Lễ hội chính: Từ ngày 14 đến ngày 17 tháng 3 âm lịch hàng năm
Khi nhắc đến Ninh Bình, không thể không đề cập đến Đền Thái Vi, một địa điểm lịch sử nổi bật được xây dựng nhằm tưởng nhớ bốn vị vua Trần: Trần Thái Tông, Trần Thánh Tông, Trần Nhân Tông, và Trần Anh Tông, cùng với Hiển Từ Hoàng thái hậu Thuận Thiên. Nơi đây không chỉ thể hiện lòng tri ân đối với các nhân vật lịch sử đã có công lớn trong cuộc chiến chống lại quân Nguyên Mông mà còn là một biểu tượng văn hóa đặc sắc của vùng đất này.
Đền Thái Vi tọa lạc trên nền tảng của cung điện Vũ Lâm cổ xưa, thể hiện kiến trúc độc đáo với phong cách “Nội công ngoại quốc”. Điểm nhấn của ngôi đền là giếng ngọc nằm ngay trước cổng, cùng với gác chuông hai tầng mái tám được làm từ gỗ lim ngay trong sân. Tại đây, du khách còn có thể chiêm ngưỡng quả chuông đồng cổ kính, được đúc vào năm Chính Hòa thứ 19, tương ứng với năm 1689, vô cùng quý giá trong giá trị lịch sử.


11. Đền Trần (Đền Nội Lâm)
Địa chỉ: Xã Ninh Xuân, huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình
Lễ hội chính: Ngày 18 tháng 3 âm lịch hàng năm
Đền Trần, tọa lạc tại trấn phía Nam của Kinh thành Hoa Lư, nổi tiếng là một trong những điểm đến tâm linh đặc sắc của Ninh Bình. Ngôi đền thờ phụng Thần Quý Minh và hoàng phi Quý Nương, phu nhân của vị thần này. Theo truyền thuyết, Thần Quý Minh là một trong ba anh em tướng lĩnh được phong thánh, cùng với Đức Thánh Tản Viên và Đức Thánh Cao Sơn, đã có công lớn trong việc bảo vệ đất nước trong triều đại Hùng Vương thứ 18. Ngài được biết đến như một 'thượng đẳng thần' và được nhiều triều đại qua các thời kỳ sắc phong và thờ phụng.
Nằm trên một ngọn núi cao, Đền Trần đã trở thành biểu tượng linh thiêng của khu vực, thường được so sánh với vịnh Hạ Long trên cạn nhờ cảnh quan thiên nhiên thơ mộng xung quanh. Ngôi đền được vua Đinh Tiên Hoàng xây dựng từ thế kỷ thứ X nhằm mượn sức mạnh của vị thánh để bảo vệ đất nước ở bốn phương Đông - Tây - Nam - Bắc. Mặc dù ngôi đền gỗ ban đầu đã bị hư hại, triều đại nhà Trần đã xây dựng lại bằng đá với những cột trụ nổi tiếng vẫn còn vững chãi đến hôm nay, từ đó mà ngôi đền được gọi là Đền Trần. Đền Trần hiện nằm giữa khu du lịch sinh thái Tràng An, với bốn cột đá được khắc họa bộ tứ linh (long, ly, quy, phượng) rất độc đáo và tinh xảo.


