1. Đền Thánh Nguyễn
Địa chỉ: Xã Gia Thắng, xã Gia Tiến, huyện Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình
Lễ hội chính: Tháng 3 âm lịch hàng năm
Đền thờ Đức Thánh Nguyễn, nơi tôn vinh Lý Triều Quốc Sư Nguyễn Minh Không (còn được gọi là Lý Quốc Sư), là một biểu tượng nổi bật trong lịch sử Việt Nam. Ông không chỉ là một vị cao tăng truyền cảm hứng mà còn đã có những cống hiến vĩ đại trong việc chữa bệnh cho cả vua Lý lẫn nhân dân. Đền này được xây dựng trên nền chùa Viên Quang, nơi do chính tay Nguyễn Minh Không dựng lên vào năm 1121. Kể từ khi ông qua đời, người dân đã tìm đến đây để tưởng niệm và thờ phụng ông như một minh chứng cho những gì ông đã làm cho đất nước. Đền Thánh Nguyễn tọa lạc ở phía Bắc Kinh thành Hoa Lư, một trong bốn trấn thiêng liêng của Hoa Lư thời xa xưa.
Bên cạnh giá trị lịch sử, đền còn hội tụ nhiều giá trị kiến trúc nghệ thuật độc đáo với những chi tiết điêu khắc và chạm trổ tinh xảo. Ngày nay, đền vẫn bảo tồn nhiều hiện vật quý giá từ các thời kỳ khác nhau. Trước tiền đường là hai con sóc đá từ thời Lê sơ, và trong tiền đường có hai chiếc trống được cho là từ thời Lý – Trần, hết sức hiếm hoi. Toàn bộ khám thờ từ thời Nguyễn cũng là một phần vô giá. Năm 1989, Đền Thánh Nguyễn đã được công nhận là Di tích kiến trúc nghệ thuật Quốc gia, ghi nhận giá trị văn hóa và lịch sử của nơi này.
2. Đền thờ Nguyễn Công Trứ
Địa chỉ: Xã Quang Thiện, huyện Kim Sơn, tỉnh Ninh Bình
Lễ hội chính: Từ ngày 14 đến ngày 16 tháng 11 âm lịch hàng năm
Nhắc đến Đền thờ Nguyễn Công Trứ, chúng ta không thể không nhắc đến một câu chuyện đầy ý nghĩa. Ngôi đền độc đáo này được xây dựng ngay khi ông còn sống, với tiền thân là căn nhà ba gian tại ấp Lạc Thiện – nơi Nguyễn Công Trứ gắn bó và hoạt động trong suốt cuộc đời mình tại Kim Sơn. Năm 1852, người dân nơi đây đã cùng nhau cải tạo ngôi nhà thành một ngôi Sinh Từ (hay còn gọi là đền thờ sống). Vào dịp sinh nhật của ông, mọi người lại tổ chức lễ hội thể hiện sự tôn kính và lòng ngưỡng mộ đối với vị Doanh điền sứ tài ba này. Sau khi ông qua đời, người dân đã xây dựng thêm một toà nhà cạnh gian nhà cũ, được gọi là Tiền đường, để thờ cúng Nguyễn Công Trứ. Bên cạnh đó, gian nhà cũ vẫn được giữ nguyên làm Chính cung. Từ đó, ngôi đền được mang tên Truy Tư Từ và vào năm 1992, được Nhà nước công nhận là Di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia, ghi dấu ấn quan trọng trong lòng người dân địa phương.
Về kiến trúc, Đền Nguyễn Công Trứ tuyệt đẹp với kiểu dáng chữ Đinh (Hán tự). Tiền đường gồm 5 gian, trong khi Hậu cung có 3 gian. Ở hai bên Tiền đường là hai cột đồng trụ vững chãi, bên trong là một không gian trang nghiêm với hương án, giá trống và giá chiêng, cùng 3 bức đại tự thể hiện lòng thành kính của người dân Kim Sơn đối với ông. Gian giữa của Hậu Cung là nơi thờ cúng Nguyễn Công Trứ, nơi đặt một bát hương cổ bằng men sứ trắng với hình vẽ lưỡng long chầu mặt nguyệt, tuyệt đẹp và quý giá, có nguồn gốc từ triều đại nhà Trần.


3. Đền Cao Sơn
Địa chỉ: Xã Văn Phú, huyện Nho Quan, tỉnh Ninh Bình
Lễ hội chính: Tháng 3 âm lịch hàng năm
Kể từ những ngày xa xưa, đã có truyền thuyết về Cao Sơn đại vương, chính là Lạc tướng Vũ Lâm, một trong những người con thứ 17 của vua Lạc Long Quân. Ngài không chỉ dạy dỗ người dân những cách thức làm ăn sinh sống mà còn che chở họ khỏi những thế lực xấu xa. Để tri ân công lao vĩ đại của ngài, vua Đinh đã cho phép người dân xây dựng đền thờ trên núi Đính, hướng về kinh đô, nhằm bảo vệ nơi đây khỏi những mối đe dọa từ phía Tây.
Trong bức tranh trấn giữ kinh thành Hoa Lư, bên cạnh Thần Thiên Tôn bảo vệ cửa Đông, thần quý Minh giữ cửa Nam, đức thánh Nguyễn trấn giữ cửa Bắc, thì thần Cao Sơn đã vinh dự trấn giữ cửa Tây, tạo thành một hệ thống tứ trấn hùng tráng cho kinh thành.


4. Chùa Non Nước
Địa chỉ: Phường Thanh Bình, Thành Phố Ninh Bình
Chùa Non Nước - một viên ngọc ẩn mình dưới chân núi Non Nước, bên dòng sông Đáy và cửa sông Vân. Nơi đây nổi bật với khung cảnh hữu tình, mang đậm dấu ấn của làng quê Bắc Bộ. Khi ghé thăm, du khách không chỉ dừng lại ở việc lễ bái mà còn có cơ hội hòa mình vào cảnh sắc thanh bình, quá đỗi êm đềm của miền đất này.
Chùa Non Nước đã trải qua một hành trình dài từ thời vua Lý, mặc dù từng bị tàn phá nhưng nay đã được tái thiết vào triều đại Trần để thờ Phật. Qua năm tháng cùng sự thay đổi của lịch sử, ngôi chùa vẫn kiên cường đứng vững, mang trong mình nhiều câu chuyện thú vị. Đặc biệt, nơi đây còn được biết đến với tên gọi Dục Thúy Sơn. Chùa có hai cổng vào, một hướng về phía bắc và một hướng đông nam, mở ra không gian nhìn ra dòng sông Đáy, nơi mà người dân thường thả cá chép vào những ngày ông Công ông Táo.
Chùa Non Nước luôn chào đón du khách suốt bốn mùa trong năm, vì vậy bạn có thể đến thăm bất kỳ lúc nào mà không lo lắng. Đặc biệt nếu đặt chân đến đây vào dịp Tết, giữa cái lạnh se sắt của miền Bắc, bạn sẽ cảm nhận được sắc đẹp tĩnh lặng của vùng quê thơ mộng cùng sự bình yên mà nơi đây mang lại.


5. Nhà thờ Phát Diệm
Địa chỉ: Thị trấn Phát Diệm, huyện Kim Sơn, tỉnh Ninh Bình
Lễ hội chính: Lễ Giáng Sinh, ngày 24, 25 tháng 12 hàng năm
Nhà thờ Phát Diệm, được biết đến với tên gọi Nhà thờ chính tòa Phát Diệm, không chỉ là một công trình tôn giáo mà còn là một tác phẩm nghệ thuật kiến trúc đặc sắc, được ví như "kinh đô công giáo" tại Việt Nam. Khi đặt chân đến nơi đây, bạn sẽ ngỡ ngàng trước sự hòa quyện giữa hai phong cách kiến trúc: nét đẹp truyền thống của đình, chùa phương Đông và hệ thống tinh tế của lối kiến trúc Gôtic phương Tây. Đây chính là điều làm cho quần thể này trở nên độc đáo hơn bao giờ hết. Nhà thờ đá Phát Diệm mang trong mình giá trị nghệ thuật điêu khắc đá quý báu, phản ánh tay nghề tinh xảo của người thợ Việt. Bên cạnh nhà thờ chính, khu vực này còn có hồ nước, Phương đình, bốn nhà thờ nhỏ và đặc biệt là nhà thờ kính trái tim Đức Mẹ, hay còn gọi là nhà thờ đá - được coi như "viên ngọc" giữa lòng quần thể. Đây không chỉ là niềm tự hào của cộng đồng Công giáo mà còn là biểu tượng kiến trúc độc nhất vô nhị của Ninh Bình.
Quá trình xây dựng nhà thờ bắt đầu vào năm 1875 và hoàn tất vào năm 1898. Đến năm 1988, nhà thờ đá Phát Diệm được công nhận là Di tích lịch sử văn hóa. Hiện tại, không chỉ đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng của người dân địa phương, nhà thờ Phát Diệm còn thu hút du khách từ khắp nơi đến tham quan và trải nghiệm không gian tâm linh yên bình, khám phá những giá trị văn hóa phong phú nơi đây.


6. Cố đô Hoa Lư - Di tích văn hóa lịch sử hùng vĩ
Địa chỉ: Xã Trường Yên, huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình
Lễ hội chính: Từ ngày 06 đến ngày 08 tháng 3 âm lịch hàng năm
Cố đô Hoa Lư, nơi từng là kinh đô lừng lẫy của phong kiến Việt Nam, chắc chắn là một địa điểm mà bạn không thể bỏ qua khi đặt chân đến Ninh Bình. Với bề dày lịch sử trải rộng hàng nghìn năm, Cố đô Hoa Lư không chỉ là một kho tàng văn hóa mà còn là nơi tôn thờ những chứng tích hào hùng của dân tộc trong cuộc hành trình thống nhất đất nước. Hãy cùng nhau khám phá những ngôi đền thờ, những lăng tẩm uy nghi của vua Đinh, vua Lê - những vị vua đầu tiên khai sáng ra Đại Cồ Việt, cho ta cảm nhận sâu sắc về di sản văn hóa và lòng tự hào dân tộc của chúng ta.
7. Chùa Bích Động
Địa chỉ: Thôn Đàm Khê, xã Ninh Hải, huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình
Chúng ta hãy cùng khám phá Chùa Bích Động, một viên ngọc quý nằm giữa khu du lịch Tam Cốc - Bích Động. Được xây dựng từ năm 1428, ngôi chùa này không chỉ là một công trình kiến trúc cổ kính mà còn là minh chứng cho sự hòa quyện tuyệt vời giữa thiên nhiên, núi non hùng vĩ và những bức họa tâm linh kỳ bí. Trên thực tế, nơi đây không chỉ nổi tiếng với vẻ đẹp tự nhiên, mà còn được vinh danh là “Nam thiên đệ nhị động” - chỉ sau Chùa Hương, nhờ vào cảnh sắc quyến rũ mà nó sở hữu. Chùa Bích Động điển hình cho bởi Bích Sơn Bát Cảnh, bốn mùa đều mang đến những trải nghiệm độc đáo cho du khách.
Công trình chùa được xây dựng theo kiểu chữ Tam trong Hán Tự, bao gồm ba tòa chùa riêng biệt: chùa Hạ, chùa Trung và chùa Thượng, nằm dọc theo sườn núi. Điều này tạo ra một không gian linh thiêng, nơi bạn có thể tìm thấy sự thanh tịnh và hòa mình vào dòng chảy lịch sử qua từng bậc thang dẫn lên chùa. Đến đây, cảm giác như thời gian ngừng lại, chỉ còn lại lòng thành kính và những suy tư giữa đất trời.


8. Chùa Bái Đính
Địa chỉ: Thôn Sinh Dược, Xã Gia Sinh, huyện Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình
Lễ hội chính: Từ ngày 06 tháng 01 đến hết tháng 3 âm lịch hàng năm
Nằm giữa lòng Ninh Bình, Chùa Bái Đính không chỉ là một biểu tượng của du lịch tâm linh mà còn là nơi hội tụ nhiều giá trị văn hóa và tâm linh sâu sắc. Khu vực này sở hữu sự kết hợp hoàn hảo giữa sự linh thiêng của ngôi chùa Bái Đính cổ truyền và vẻ đẹp tráng lệ của Bái Đính mới. Với quy mô kiến trúc đồ sộ, đây chính là ngôi chùa Phật giáo lớn nhất Việt Nam và nổi bật với nhiều kỷ lục ấn tượng, từ tượng Thích Ca bằng đồng dát vàng - lớn nhất châu Á, đến hàng lang 500 vị La Hán dài nhất châu Á, hay bức tượng Phật Di Lặc bằng đồng lớn nhất Việt Nam. Đặc biệt, Chùa Bái Đính còn gìn giữ sáu viên ngọc xá lợi, những báu vật quý giá của Đức Phật. Chính nhờ vào những điều kỳ diệu đó, Bái Đính trở thành điểm dừng chân không thể bỏ qua cho những tín đồ yêu thích tâm linh.
Chùa Bái Đính được biết đến như một trong những ngôi chùa lớn nhất không chỉ ở Việt Nam mà còn ở khu vực Đông Nam Á, hấp dẫn du khách với kiến trúc độc đáo và vị trí ấn tượng trên ngọn núi cao vươn mình giữa trời đất. Đứng trước vẻ hùng vĩ và uy nghi của ngôi chùa, chắc chắn bạn sẽ cảm nhận được sự kỳ diệu của thiên nhiên hòa quyện với giá trị tâm linh nơi đây.


9. Động Thiên Tôn
Địa chỉ: Thị trấn Thiên Tôn, huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình
Lễ hội chính: Tháng 3 âm lịch hàng năm
Nằm ẩn mình giữa núi Dũng Đương, phía Đông của cố đô Hoa Lư, Động Thiên Tôn là một điểm đến không thể bỏ qua cho những ai yêu thích vẻ đẹp hùng vĩ của thiên nhiên và văn hóa dân tộc. Giống như một bức tranh sống động, Động Thiên Tôn cùng với Đền Thánh Nguyễn, Đền Trần (Đền Quý Minh), và Đền Cao Sơn tạo nên một hệ thống Hoa Lư tứ trấn, mỗi nơi đều mang trong mình một linh hồn riêng, bảo vệ cho Kinh đô Hoa Lư trong lịch sử.
Đi sâu vào bên trong động, bạn sẽ tìm thấy Đền thờ Thánh Trấn Vũ Thiên Tôn, thường được gọi là Chân Vũ Đế Quân. Người ta tin rằng đây là hóa thân của Huyền Thiên Thượng đế Kim Thuyết, người đảm nhiệm nhiệm vụ chỉ huy các thiên binh, thiên tướng, với sứ mệnh đẩy lùi ác quỷ và gìn giữ sự bình yên cho nhân gian. Tượng Thánh Trấn Vũ Thiên Tôn, được đúc bằng đồng và đứng vững trên lưng rùa, mang đến cho du khách cảm giác linh thiêng và tôn nghiêm khi đặt chân đến đây.


10. Đền Thái Vi
Địa chỉ: Thôn Văn Lâm, xã Ninh Hải, huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình
Lễ hội chính: Diễn ra từ ngày 14 đến 17 tháng 3 âm lịch hàng năm
Khi bạn đặt chân đến Ninh Bình, Đền Thái Vi chính là một điểm dừng chân tuyệt vời mà bạn không thể bỏ lỡ. Nơi đây không chỉ là biểu tượng văn hóa mà còn là một di sản lịch sử quý giá, được xây dựng để tưởng nhớ bốn vị vua Trần vĩ đại: Trần Thái Tông, Trần Thánh Tông, Trần Nhân Tông, Trần Anh Tông cùng với Hiển Từ Hoàng thái hậu Thuận Thiên. Công trình này ghi dấu ấn sâu sắc về những chiến công lừng lẫy của nhà Trần trong cuộc kháng chiến chống giặc Nguyên Mông, bảo vệ quê hương, đất nước.
Đền Thái Vi được xây dựng trên nền tảng của cung điện Vũ Lâm xưa, mang đậm nét kiến trúc “Nội công ngoại quốc”. Ngoài vẻ đẹp lôi cuốn của không gian, trước đền còn có giếng ngọc trong xanh, tạo một bối cảnh thật thanh bình. Trong sân đền, bạn sẽ thấy gác chuông hai tầng được lợp với tám mái bằng gỗ lim, một công trình nghệ thuật tinh xảo. Đặc biệt, nơi đây có một quả chuông đồng quý giá, được đúc vào năm Chính Hòa thứ 19, hay chính xác là năm 1689, mang trong mình những câu chuyện lịch sử đầy ý nghĩa.


11. Đền Trần (Đền Nội Lâm)
Địa chỉ: Xã Ninh Xuân, huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình
Lễ hội chính: Ngày 18 tháng 3 âm lịch hàng năm
Nằm trong khu vực phía Nam của Kinh thành Hoa Lư, Đền Trần là một trong những điểm đến tâm linh không thể bỏ qua khi du lịch Ninh Bình. Tại đây, bạn sẽ được chiêm bái Thần Quý Minh và hoàng phi Quý Nương, phu nhân của Ngài. Theo truyền thuyết, Thần Quý Minh là một trong ba vị tướng được phong Thánh, cùng với Đức thánh Tản Viên và Đức thánh Cao Sơn, đã có công bảo vệ đất nước dưới triều đại Hùng Vương. Được công nhận là 'thượng đẳng thần', Ngài được triều đình nhiều đời phong sắc và được nhân dân khắp nơi tôn kính.
Ngôi đền này tọa lạc trên một đỉnh núi cao, từ lâu đã nổi danh là một trong những nơi linh thiêng của vùng đất Ninh Bình, khiến người ta thường gọi là “vịnh Hạ Long trên cạn”. Được xây dựng vào thế kỷ thứ X bởi Vua Đinh Tiên Hoàng với mong muốn mượn uy tín của Thánh để bọc hậu cho bốn phương, Đền Trần ban đầu là một công trình gỗ nhưng đã bị hư hỏng theo thời gian. Nhà Trần đã tiến hành xây dựng lại và để lại bốn cột đá chạm khắc bộ tứ linh (long, ly, quy, phượng) đầy nghệ thuật, vẫn còn nguyên vẹn đến ngày hôm nay. Đền Trần không chỉ là một biểu tượng văn hóa mà còn là một nơi lý tưởng để bạn trải nghiệm những vẻ đẹp của thiên nhiên và văn hóa trong khu du lịch sinh thái Tràng An.


