1. Đền Thánh Nguyễn
Địa chỉ: Xã Gia Thắng, xã Gia Tiến, huyện Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình
Lễ hội chính: Tháng 3 âm lịch hàng năm
Đền thờ Đức Thánh Nguyễn được xây dựng để tôn kính Lý Triều Quốc Sư Nguyễn Minh Không, một vị cao tăng có ảnh hưởng lớn trong triều đình nhà Lý, nổi bật với việc chữa bệnh cho vua Lý cùng đông đảo nhân dân. Ngôi đền này được xây dựng trên nền ngôi chùa Viên Quang, do chính Nguyễn Minh Không lập nên vào năm 1121. Sau khi ông qua đời, người dân đã xác lập nơi đây thành điểm thờ phụng. Đền Thánh Nguyễn tọa lạc ở phía Bắc Kinh thành Hoa Lư, thuộc trong số bốn điểm thờ chính của khu vực này trong thời kỳ trước đây.
Không chỉ có giá trị lịch sử hữu ích, đền thờ còn nổi bật với các yếu tố kiến trúc nghệ thuật tinh xảo, thể hiện qua kỹ thuật chạm trổ và điêu khắc đặc sắc. Hiện nay, di tích này còn lưu giữ nhiều hiện vật quý giá. Trước tiền đường có hai con sóc đá từ thời Lê sơ, cùng với hai chiếc trống được cho là có nguồn gốc từ thời Lý – Trần, đều rất hiếm có. Tất cả các khám thờ từ thời Nguyễn cũng được bảo tồn tại đây. Đền Thánh Nguyễn đã được công nhận là Di tích kiến trúc nghệ thuật Quốc gia vào năm 1989.


2. Đền thờ Nguyễn Công Trứ
Địa chỉ: Xã Quang Thiện, huyện Kim Sơn, tỉnh Ninh Bình
Lễ hội chính: Diễn ra từ ngày 14 đến 16 tháng 11 âm lịch hàng năm
Đền thờ Nguyễn Công Trứ có sự độc đáo bởi được xây dựng trong thời gian ông còn sống. Ngôi đền nguyên thủy là căn nhà ba gian của chính Nguyễn Công Trứ, tọa lạc tại ấp Lạc Thiện, nơi ông trở về và thực hiện công việc trong suốt quãng đời sống tại Kim Sơn. Vào năm 1852, người dân Kim Sơn đã tiến hành xây dựng và tôn tạo thành ngôi Sinh Từ, tức là đền thờ sống. Hằng năm, vào dịp lễ kỷ niệm ngày sinh của ông, người dân nơi đây tổ chức các hoạt động mừng thọ. Sau khi ông qua đời, người dân đã xây dựng thêm một tòa nhà bên cạnh để làm Tiền đường, nơi thờ phụng ông, trong khi gian nhà cũ được sử dụng làm Chính cung. Tên gọi của ngôi đền sau đó được đổi thành Truy Tư Từ và vào năm 1992, nơi đây đã được Nhà nước công nhận là di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia.
Đền thờ Nguyễn Công Trứ có kiểu kiến trúc theo hình chữ Đinh (Hán tự), với Tiền đường gồm 5 gian và Hậu Cung gồm 3 gian. Ở hai bên Tiền đường có hai cột đồng trụ, và bên trong Tiền đường có hương án, giá trống, giá chiêng cùng với ba bức đại tự thể hiện tâm tư và lòng thành kính của người dân huyện Kim Sơn dành cho Doanh điền sứ Nguyễn Công Trứ. Gian giữa Hậu Cung 3 gian là nơi đặt bàn thờ ông, trên bàn thờ có một bát hương bằng men sứ trắng vẽ hình lưỡng long chầu mặt nguyệt, một vật quý giá có nguồn gốc từ thời nhà Trần.


3. Đền Cao Sơn
Địa chỉ: Xã Văn Phú, huyện Nho Quan, tỉnh Ninh Bình
Lễ hội chính: Tháng 3 âm lịch hàng năm
Theo truyền thuyết, Cao Sơn đại vương được biết đến là Lạc tướng Vũ Lâm, con trai thứ 17 của vua Lạc Long Quân. Ngài đã hướng dẫn và hỗ trợ người dân trong việc mưu sinh, đồng thời bảo vệ họ trước những thế lực gây rối. Do đó, vua Đinh đã cho phép người dân xây dựng đền thờ ngài trên núi Đính để canh giữ kinh đô từ hướng tây.
Cùng với Thần Thiên Tôn bảo vệ cửa vào thành phía Đông, Thần Quý Minh canh giữ cửa phía Nam, và Đức Thánh Nguyễn bảo vệ phía Bắc, thần Cao Sơn đóng vai trò trấn giữ cửa ngõ Tây của kinh thành Hoa Lư, tạo thành hệ thống tứ trấn nổi bật của nơi đây.


4. Chùa Non Nước
Địa chỉ: Phường Thanh Bình, Thành Phố Ninh Bình
Chùa Non Nước là một ngôi chùa cổ nằm dưới chân núi Non Nước, cách bờ sông Đáy không xa và cũng gần cửa sông Vân. Nơi đây nổi bật với cảnh sắc thiên nhiên yên bình, mang đậm hơi thở của làng quê Bắc Bộ với những khung cảnh thiên nhiên tuyệt đẹp. Du khách khi đến đây không chỉ có dịp bái lễ mà còn được hòa mình vào khung cảnh thanh bình của vùng quê Việt Nam.
Ngôi chùa có lịch sử lâu dài, được xây dựng từ thời vua Lý, nhưng sau đó đã bị phá hủy. Đến triều đại Trần, chùa được tôn tạo lại để thờ Phật. Trải qua nhiều thăng trầm của lịch sử, chùa Non Nước vẫn tồn tại vững bền như hôm nay. Ngôi chùa còn được gọi là Dục Thúy Sơn, có hai cổng ra vào: một cổng ở phía bắc và một cổng ở phía đông nam, hướng ra sông Đáy. Cổng đông nam cũng là nơi người dân địa phương thường thả cá chép vào dịp ông Công ông Táo.
Chùa Non Nước mở cửa đón khách quanh năm, giúp du khách thuận lợi trong việc tham quan bất kỳ thời điểm nào. Đặc biệt vào dịp Tết, khi không khí lạnh bao phủ miền Bắc, du khách sẽ có cơ hội trải nghiệm cái rét nhẹ nhàng trong không gian thanh tịnh của chùa, tạo nên những trải nghiệm thú vị giữa thiên nhiên trữ tình nơi đồng quê.


5. Nhà thờ Phát Diệm
Địa chỉ: Thị trấn Phát Diệm, huyện Kim Sơn, tỉnh Ninh Bình
Lễ hội chính: Lễ Giáng Sinh, diễn ra vào ngày 24 và 25 tháng 12 hàng năm
Nhà thờ Phát Diệm, còn được biết đến với tên gọi Nhà thờ chính tòa Phát Diệm, là một quần thể nhà thờ Công giáo nổi bật và được coi là một trong những công trình kiến trúc ấn tượng nhất Việt Nam. Nơi đây được ví như 'kinh đô Công giáo' của đất nước. Du khách đến đây sẽ có cơ hội chiêm ngưỡng một sự kết hợp độc đáo giữa kiến trúc đình, chùa của phương Đông và phong cách Gôtic của phương Tây, tạo nên một điểm nhấn thu hút cho quần thể này. Nhà thờ đá Phát Diệm không chỉ là sản phẩm của nghệ thuật kiến trúc mà còn là một minh chứng cho sự phát triển của điêu khắc đá tại Việt Nam. Ngoài nhà thờ chính, quần thể còn bao gồm Hồ, Phương đình, bốn nhà thờ nhỏ và nhà thờ kính trái tim Đức Mẹ (còn gọi là nhà thờ đá) - được xem như “viên ngọc” của khu vực này. Nhà thờ đá Phát Diệm không chỉ thể hiện niềm tự hào của cộng đồng Công giáo tại Việt Nam, mà còn là một biểu tượng của kiến trúc độc đáo chỉ có tại Ninh Bình.
Việc xây dựng nhà thờ bắt đầu từ năm 1875 và hoàn thành vào năm 1898. Năm 1988, công trình được công nhận là Di tích lịch sử văn hóa. Ngày nay, bên cạnh vai trò phục vụ cho các nhu cầu tín ngưỡng của người dân địa phương, nhà thờ Phát Diệm còn trở thành một điểm đến tâm linh hấp dẫn cho du khách trong và ngoài nước.


6. Cố đô Hoa Lư - Di tích văn hóa lịch sử hùng vĩ
Địa chỉ: Xã Trường Yên, huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình
Lễ hội chính: Diễn ra từ ngày 06 đến ngày 08 tháng 3 âm lịch hàng năm
Cố đô Hoa Lư, từng là kinh đô của chế độ phong kiến Việt Nam, là một trong những điểm du lịch đặc sắc của Ninh Bình. Qua hàng nghìn năm lịch sử, nơi đây là minh chứng sống động cho sự kiên cường và tinh thần thống nhất của dân tộc Việt. Du khách có thể khám phá và tôn kính những ngôi đền thờ cùng lăng mộ cổ kính của vua Đinh và vua Lê, hai vị vua đầu tiên của đất nước Đại Cồ Việt, nơi mà vẻ uy nghiêm và cổ kính vẫn vẹn nguyên theo năm tháng.


7. Chùa Bích Động
Địa chỉ: Thôn Đàm Khê, xã Ninh Hải, huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình
Chùa Bích Động là một thành tựu kiến trúc cổ xưa nằm trong khu du lịch nổi tiếng Tam Cốc - Bích Động, nơi có sự kết hợp hoàn hảo giữa núi non, động và chùa, tạo nên một bức tranh thiên nhiên tuyệt đẹp với sắc thái tâm linh đầy bí ẩn. Nơi đây được coi là một trong những điểm đến nổi bật với tên gọi Bích Sơn Bát Cảnh (8 cảnh đẹp), và được ví như “Nam thiên đệ nhị động” chỉ sau Chùa Hương.
Chùa Bích Động được xây dựng vào năm 1428 dưới triều đại Hậu Lê, theo lối kiến trúc chữ Tam trong Hán tự, bao gồm ba tòa chùa riêng biệt: chùa Hạ, chùa Trung, và chùa Thượng, được sắp xếp dọc theo sườn núi, tạo ra một không gian linh thiêng và hòa quyện với thiên nhiên.


8. Chùa Bái Đính
Địa chỉ: Thôn Sinh Dược, Xã Gia Sinh, huyện Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình
Lễ hội chính: Từ ngày 06 tháng 01 đến hết tháng 3 âm lịch hàng năm
Chùa Bái Đính, một địa điểm nổi bật trong hành trình khám phá du lịch tâm linh tại Ninh Bình, nổi bật với sự giao thoa giữa giá trị tâm linh của Bái Đính cổ tự và sự vĩ đại của Bái Đính tân tự. Đây là một trong những công trình kiến trúc Phật giáo lớn nhất tại Việt Nam, sở hữu nhiều kỷ lục quốc gia và khu vực như tượng Thích Ca bằng đồng dát vàng lớn nhất châu Á, hàng lang La Hán dài nhất châu Á với 500 vị, tượng Phật Di Lặc bằng đồng lớn nhất Việt Nam, cùng với đại hồng chung lớn nhất đất nước. Đặc biệt, chùa còn giữ gìn sáu viên ngọc xá lợi, những bảo vật quý giá của Đức Phật. Với sự kết hợp giữa các kỷ lục và vẻ đẹp tráng lệ, Bái Đính trở thành một điểm đến tâm linh lý tưởng ở Ninh Bình.
Chùa Bái Đính được biết đến là ngôi chùa lớn nhất Đông Nam Á với phong cách kiến trúc độc đáo. Nằm trên ngọn núi cao, chùa mang đến cho du khách cảm giác choáng ngợp trước vẻ đẹp hùng vĩ và không gian linh thiêng của nơi này.


9. Động Thiên Tôn
Địa chỉ: Thị trấn Thiên Tôn, huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình
Lễ hội chính: Tháng 3 âm lịch hàng năm
Động Thiên Tôn tọa lạc tại khu vực núi Dũng Đương, hướng Đông của Cố đô Hoa Lư. Cùng với Đền Thánh Nguyễn, Đền Trần (Đền Quý Minh) và Đền Cao Sơn, Động Thiên Tôn tạo thành hệ thống Hoa Lư tứ trấn, một cấu trúc bảo vệ bốn phía cho Kinh đô Hoa Lư thời kỳ xưa.
Bên trong động có Đền thờ Thánh Trấn Vũ Thiên Tôn, còn được biết đến với tên gọi Chân Vũ Đế Quân. Là hóa thân của Huyền Thiên Thượng đế Kim Thuyết, Thánh Trấn Vũ Thiên Tôn đảm nhận vai trò tổng chỉ huy các thiên binh, thiên tướng, được cử xuống hạ giới với nhiệm vụ tiêu trừ yêu ma và dẹp loạn. Tượng của Thánh Trấn Vũ Thiên Tôn trong động được chế tác từ đồng, hiện đang đứng trên lưng rùa.


10. Đền Thái Vi
Địa chỉ: Thôn Văn Lâm, xã Ninh Hải, huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình
Lễ hội chính: Diễn ra từ ngày 14 đến 17 tháng 3 âm lịch hàng năm
Khi đặt chân đến Ninh Bình, du khách không thể bỏ lỡ Đền Thái Vi, một di tích lịch sử được xây dựng nhằm tri ân bốn vị vua Trần: Trần Thái Tông, Trần Thánh Tông, Trần Nhân Tông, Trần Anh Tông cùng Hiển Từ Hoàng thái hậu Thuận Thiên. Đền thể hiện lòng biết ơn về những đóng góp của họ trong công cuộc kháng chiến chống giặc Nguyên Mông, gìn giữ đất nước.
Công trình tọa lạc trên nền tảng của cung điện Vũ Lâm của triều đại Trần xưa, mang đậm dấu ấn kiến trúc phong cách “Nội công ngoại quốc”. Nằm trước đền là giếng ngọc, bên trong sân đền có gác chuông hai tầng tám mái được làm từ gỗ lim. Tại đây, du khách có thể chiêm ngưỡng một quả chuông đồng giá trị, được đúc vào năm Chính Hòa thứ 19, tức năm 1689.


11. Đền Trần (Đền Nội Lâm)
Địa chỉ: Xã Ninh Xuân, huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình
Lễ hội chính: Tổ chức vào ngày 18 tháng 3 âm lịch hàng năm
Đền Trần, nằm ở phía Nam của kinh thành Hoa Lư, là một trong những điểm đến tâm linh nổi bật tại Ninh Bình. Đền được xây dựng để thờ phụng Thần Quý Minh và hoàng phi Quý Nương, vợ của thần. Theo truyền thuyết, Quý Minh là một trong ba vị tướng nổi tiếng (cùng với Đức thánh Tản Viên và Đức thánh Cao Sơn) đã được phong Thánh và có công trấn giữ ải Sơn Nam, bảo vệ đất nước dưới triều đại của vua Hùng Duệ Vương (Hùng Vương thứ 18). Ngài được xếp hạng là một “thượng đẳng thần” và được triều đình nhiều đời ban sắc phong cùng với sự tôn thờ của nhân dân khắp nơi.
Đền Trần tọa lạc trên một ngọn núi cao, từ lâu đã trở thành một ngôi đền linh thiêng nổi tiếng xa gần, còn được so sánh với vịnh Hạ Long trên cạn. Được khởi công xây dựng bởi vua Đinh Tiên Hoàng vào thế kỷ X, đền được xây nên với mong muốn mượn uy danh của Thánh để bảo vệ vùng đất từ bốn phương Đông - Tây - Nam - Bắc. Ngôi đền ban đầu được làm bằng gỗ đã bị hư hỏng, vì vậy triều đại nhà Trần đã cho xây dựng lại bằng đá với bốn cột đá đặc trưng, những cột này vẫn được bảo tồn nguyên vẹn cho đến ngày nay, do đó nơi đây được gọi là đền Trần. Đền Trần nằm giữa cảnh thiên nhiên tuyệt đẹp của Khu du lịch sinh thái Tràng An và có bốn cột đá được chạm khắc hình bộ tứ linh (long, ly, quy, phượng) độc đáo và tinh xảo.


