Buzz
Có lẽ gốc rễ vấn đề lại chính là Windows và cách các phần mềm đang được tạo ra.
Máy tính ngày nay đôi khi mang lại cảm giác khó hiểu. Dù đầu tư mạnh tay vào chip đa nhân, card đồ họa hiện đại và bộ nhớ RAM lớn, người dùng vẫn phải chờ đợi chỉ để mở thư mục hoặc tìm tệp tin.
Phần cứng không phải thủ phạm chính. Ngay cả những hệ thống tầm trung hiện tại cũng có thể xử lý tốt các công việc thường ngày. Lỗi nằm ở phần mềm – ngày càng nặng nề, rối rắm và tiêu hao tài nguyên.
Dù bộ xử lý và RAM đã phát triển vượt bậc, phần mềm vẫn chưa được tối ưu để tận dụng tối đa. Thay vào đó, nó thường ỷ lại vào phần cứng mạnh, cho rằng tài nguyên luôn dư dả, nhưng lại không cải thiện hiệu suất.
Phần cứng mạnh, phần mềm ì ạch
Phần cứng hiện đại đã đạt bước tiến lớn. CPU có nhiều lõi, bộ nhớ đệm khủng và khả năng quản lý hiệu năng thông minh. Thậm chí, smartphone phổ thông giờ còn mạnh hơn siêu máy tính của thập niên 1980.
GPU còn tiến thêm một bước, không chỉ xử lý đồ họa mà còn trang bị các nhân chuyên biệt như Tensor Cores cho AI và RT Core trên dòng RTX của NVIDIA. Những GPU này có thể thực hiện hàng nghìn đến hàng trăm nghìn tỷ phép tính mỗi giây.
Với sức mạnh đó, người dùng kỳ vọng máy sẽ vận hành mượt mà: mở ứng dụng nhanh, giao diện trơn tru và chuyển đổi tác vụ liền mạch. Tuy nhiên, thực tế thường làm nhiều người thất vọng.
Máy tính ngày nay rất mạnh, nhưng đôi khi vẫn khiến ta cảm thấy chậm chạp.
Điều này tạo nên sự tương phản lớn so với thời kỳ phần mềm bắt buộc phải tối ưu cực kỳ nghiêm ngặt. Khi phát triển Windows xưa, nhà lập trình phải làm việc với bộ nhớ RAM rất hạn chế – ít hơn cả bộ nhớ mà một tab trình duyệt hiện nay cần. Giới hạn đó khiến phần mềm phải được tối ưu gần như tuyệt đối so với hiện tại.
Cảm giác "lệch pha" hiệu năng thể hiện rõ nhất ở hệ điều hành, nhất là Windows hiện đại. Dù Microsoft liên tục cập nhật tính năng mới, giao diện người dùng của Windows 10 và 11 lại gây nhiều phiền toái với độ trễ đáng chú ý: menu chuột phải mở chậm, cửa sổ File Explorer mất thời gian vẽ lại từng phần thay vì hiện thị ngay lập tức.
Khoảng hai năm trước, lập trình viên Julio Merino đã làm một thí nghiệm minh chứng sự thất vọng này. Anh so sánh độ phản hồi của một máy tính năm 2000 với 128MB RAM và CPU 600 MHz chạy Windows NT 1, với một máy hiện đại mạnh gấp nhiều lần.
Kết quả thật bất ngờ: máy cũ khởi chạy ứng dụng gần như ngay lập tức sau cú nhấp chuột, trong khi máy mới với CPU 6 nhân GHz và 32GB RAM lại thể hiện độ trễ rõ ràng – giao diện hiển thị từng phần, phản hồi chậm dù phần cứng vượt trội.
Chèn clip: Thí nghiệm của Julio Merino
Một trường hợp gây bức xúc khác được nhà phát triển Theo Browne chia sẻ rộng rãi: khi mở thư mục chứa các bản ghi stream, anh phải chờ đến tám phút và Windows Explorer còn bị treo khi nhấn chuột phải. Nguyên nhân là Windows tự động phân tích metadata, khiến hệ thống tắc nghẽn khi có quá nhiều file. Giải pháp tạm thời là tắt tính năng tự nhận dạng loại thư mục.
Ngay cả sau khi cài mới hoàn toàn, Windows vẫn thường gây cảm giác nặng nề do bloatware (ứng dụng cài sẵn), hệ thống theo dõi hoạt động (telemetry), cùng nhiều dịch vụ nền không rõ mục đích. Sự lộn xộn này làm trải nghiệm hàng ngày trở nên kém mượt mà.
Người dùng trên Reddit than phiền laptop Windows 11 mới mua đã cài sẵn nhiều phần mềm không cần thiết
Thực tế, các công cụ "dọn dẹp Windows" bên thứ ba không chỉ phổ biến mà còn được xem là cần thiết – điều này nói lên nhiều về chất lượng hệ điều hành. Nhiều người cho rằng Windows "gần như không dùng được" cho đến khi họ loại bỏ các thành phần thừa thãi.
Chuẩn mực "vàng" trong phần mềm đã biến mất
Có cảm giác triết lý làm phần mềm chất lượng đã bị bỏ qua, nhường chỗ cho sự vội vàng. Không ít người còn nhớ thời kỳ phần mềm, đặc biệt hệ điều hành hay game lớn, phải trải qua quy trình kiểm thử nghiêm ngặt trước khi ra mắt.
Những hệ điều hành như Windows NT 4.0 hay Windows 2000 được phát hành với tiêu chuẩn ổn định ở mức doanh nghiệp. Đây là thành quả từ chu trình QA nghiêm ngặt, cùng việc chính nhân viên Microsoft sử dụng phần mềm hàng ngày. Các bản cập nhật – nếu có – thường là các Service Pack lớn đã được thử nghiệm kỹ, chứ không phải vá lỗi liên tục hàng tuần trong cuộc đua không hồi kết.
Ngày nay, mô hình "Windows-as-a-Service" trông như một màn trình diễn hỗn loạn. Chương trình Windows Insider thu thập phản hồi người dùng, nhưng cũng khiến nhiều người cảm thấy Microsoft giao luôn công việc QA cho hàng triệu tình nguyện viên không lương. Mỗi bản cập nhật lớn lại đi kèm hàng loạt phàn nàn về lỗi mới, tính năng hỏng, hiệu năng giảm, tạo thành vòng lặp vá lỗi không hồi kết.
Có cảm giác Microsoft giao luôn nhiệm vụ QA cho hàng triệu tình nguyện viên không lương
Tình trạng này không lạ trong ngành game – nơi triết lý "ra mắt trước, sửa lỗi sau (nếu có)" ngày càng phổ biến và gây thất vọng. Cyberpunk 2077 là ví dụ điển hình: phát hành với vô số lỗi nghiêm trọng, đặc biệt trên console đời cũ khiến Sony phải gỡ khỏi PlayStation Store. CD Projekt Red mất nhiều năm và chi phí khổng lồ để sửa chữa, đưa game về chuẩn kỳ vọng – điều lẽ ra phải làm ngay từ đầu. Việc GTA 6 trì hoãn phát hành có thể cho thấy Rockstar chọn chịu chỉ trích để tránh thảm họa tương tự.
Tư duy "phần mềm không bao giờ hoàn thiện" cũng len lỏi vào cách Microsoft phát triển Windows. Xem quá trình thay thế Control Panel bằng ứng dụng Settings bắt đầu từ Windows 8 (2012). 13 năm trôi qua, các bản cập nhật mới vẫn chỉ là những phần chuyển đổi rời rạc. Sau hơn một thập kỷ, người dùng hoàn toàn có lý do mong đợi một hệ thống quản lý thống nhất, đơn giản và hiệu quả hơn, nhưng thực tế vẫn rối ren như cũ.
Trang Web hiện đại: nặng nề, tốc độ Internet cũng không ‘cứu’ nổi
Cuộc tranh luận về hiệu năng không chỉ giới hạn ở hệ điều hành desktop. Dù tốc độ internet và sức mạnh thiết bị đã tăng mạnh, trải nghiệm web hiện nay vẫn thường chậm chạp và tiêu hao tài nguyên. Người dùng có thể gặp trang tải lâu, giật lag khi nội dung thay đổi trong lúc tải, hoặc phản hồi kém.
Phần lý do đến từ sự phức tạp ngày càng tăng của ứng dụng web, nhưng thói quen phát triển phổ biến cũng đóng vai trò lớn. Việc sử dụng quá mức các framework JavaScript nặng như React hay Next.js – dù chỉ là các trang giới thiệu hoặc blog đơn giản – ngày càng phổ biến. Kết quả là gói mã JavaScript bị phình to, kéo dài thời gian tải trang lần đầu và gây trễ trong thao tác. Điều này thường không xuất phát từ nhu cầu thực sự mà là do thói quen và sự tiện lợi trong phát triển.
Ngay cả các ứng dụng desktop hiện đại như Slack hay Discord – phát triển trên Electron – cũng bị phàn nàn về độ nặng nề. Vì Electron phải đóng gói riêng một trình duyệt web cho từng app, các phần mềm này tiêu tốn nhiều RAM và CPU hơn so với phần mềm thuần gốc, dẫn đến khởi động chậm và dễ bị ì ạch trên máy.
Tuy nhiên, vẫn có những minh chứng cho thấy hiệu năng web tốt hoàn toàn khả thi nếu được ưu tiên đúng cách. Trang web của McMaster-Carr – công ty bán thiết bị công nghiệp – là ví dụ điển hình. Trang này nổi tiếng năm ngoái vì tốc độ cực nhanh, vượt xa nhiều website hiện đại bóng bẩy nhưng ì ạch, dù dùng công nghệ web tiên tiến nhất.
Trang web của McMaster-Carr nhanh đến bất ngờ.
Linux không phải là cứu cánh
Nhiều người tìm đến Linux để có trải nghiệm máy tính gọn nhẹ và mượt mà hơn. Trong một thử nghiệm gần đây, YouTuber Dave2D so sánh hai chiếc Legion Go S cùng phần cứng nhưng chạy Windows 11 và SteamOS (Linux). Kết quả cho thấy máy chạy SteamOS có thời lượng pin gấp đôi và hiệu suất chơi game tốt hơn hẳn.
Thử nghiệm của Dave2D cho thấy Windows thật sự là vấn đề.
Tuy nhiên, việc chuyển hẳn sang Linux không phải chuyện đơn giản, nhất là với người dùng Windows lâu năm. Rào cản lớn nhất chính là phần mềm. Nhiều ứng dụng chuyên nghiệp như Adobe Creative Cloud, Microsoft Office, AutoCAD, CorelDRAW, QuickBooks hay các phần mềm kế toán, kỹ thuật phổ biến đều chưa có phiên bản chính thức cho Linux.
Thêm vào đó, các game PC hiện đại – đặc biệt những game có hệ thống chống gian lận như Easy Anti-Cheat hay BattlEye – thường không chạy mượt qua lớp tương thích như WINE hay Proton.
Chính những hạn chế về phần mềm chứ không phải hiệu năng, mới là lý do khiến nhiều người dùng Windows bỏ cuộc khi thử Linux – dù hệ điều hành mã nguồn mở này có thể mang lại trải nghiệm nhanh và nhẹ hơn rất nhiều.
Đừng vội đổ lỗi cho phần cứng
Phần mềm mới là vấn đề cốt lõi
Lần sau khi máy tính bạn chạy ì ạch dù chỉ làm việc đơn giản, hãy suy nghĩ kỹ trước khi vội nâng cấp CPU hay GPU mới. Rất có thể phần cứng bạn đang dùng đã vượt trội hơn nhiều so với những máy đời trước. Vấn đề thật sự nằm ở phần mềm – do các dòng mã cồng kềnh, thiếu tinh gọn và văn hóa phát triển đặt tốc độ hơn chất lượng.
Hiệu năng, độ ổn định và chất lượng tổng thể cần phải là ưu tiên hàng đầu, chứ không phải chuyện "để sau rồi tối ưu". Cho đến khi quan điểm này thay đổi, chúng ta sẽ vẫn thấy những chiếc máy mạnh mẽ bị bóp nghẹt bởi phần mềm kém hiệu quả, khiến người dùng cứ nghĩ "máy chậm rồi, phải nâng cấp" trong khi vấn đề không nằm ở phần cứng.
Bill Gates từng nhấn mạnh: "Software is more important than hardware." (Phần mềm quan trọng hơn phần cứng). Câu nói đó chưa bao giờ đúng hơn lúc này, khi hiệu năng không bị giới hạn bởi chip mà bị kéo lùi bởi những đoạn mã thiếu trách nhiệm.
Tham khảo: Neowin
