Các nhà khoa học Trung Quốc đã áp dụng những bài thơ của vua Càn Long để nghiên cứu về loài cá heo hiếm gặp.

Những bài thơ cổ Trung Hoa tiết lộ về lịch sử phân bố cá heo Dương Tử, đồng thời giúp giải mã nguyên nhân suy giảm của loài động vật quý hiếm này.

Vào năm 1765, khi Càn Long – hoàng đế Trung Hoa và cũng là một thi nhân tài ba – đang du ngoạn trên sông Dương Tử, trên con thuyền hướng về thành phố Trấn Giang, ông đã chứng kiến một cảnh tượng kỳ vĩ: một đàn cá heo không vây Dương Tử trồi lên khỏi mặt nước.

Cảm hứng từ thiên nhiên, Càn Long đã cầm bút viết một bài thơ, với nội dung như sau:

Gần 300 năm sau, khi các nhà khoa học muốn tái hiện lại phạm vi sinh sống lịch sử của loài cá heo Dương Tử đang bị đe dọa nghiêm trọng, họ đã nghiên cứu hàng trăm bài thơ cổ Trung Hoa để tìm ra những đoạn văn có nhắc đến loài cá này, nhằm lập bản đồ phân bố lịch sử, từ đó hiểu rõ hơn về các mối nguy đe dọa đến sự tồn vong của loài động vật này.

Loài cá heo nước ngọt hiếm hoi này, với danh pháp khoa học Neophocaena asiaeorientalis, chỉ xuất hiện tại sông Dương Tử và hiện chỉ còn khoảng 1.250 cá thể tồn tại trong tự nhiên.

Mặc dù được gọi là ‘cá heo’ (tên tiếng Anh: ‘porpoise’) và có ngoại hình tương tự loài động vật này, nhưng chúng lại có quan hệ gần gũi hơn với kỳ lân biển (narwhal - Monodon monoceros) và cá voi trắng (beluga - Delphinapterus leucas) hơn là cá heo thực sự.

‘Việc tiếp cận được dữ liệu quá khứ giúp chúng tôi xác định được thời điểm sự suy giảm bắt đầu và liên hệ các thay đổi này với các mối đe dọa tiềm tàng như phá hủy môi trường sống, biến đổi khí hậu, săn bắt quá mức, dịch bệnh hoặc sự xâm lấn của các loài khác’, nhà sinh thái học Zhang Yaoyao, thuộc Viện Thủy sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc, cho biết.

Bà Zhang và các đồng nghiệp đã nghiên cứu thơ cổ để tìm kiếm dữ liệu liên quan đến loài cá heo nước ngọt. ‘Chúng tôi tìm kiếm các danh xưng cổ của cá heo không vây Dương Tử trong thơ văn các triều đại, và kiểm tra thủ công từng trường hợp để đảm bảo rằng văn bản thực sự đề cập đến cá heo, chứ không phải loài vật khác’, nhà nghiên cứu chia sẻ.

‘Các thi nhân mô tả hành vi thực tế của loài cá heo [bằng ngôn từ] như “thổi sóng…”, “nổi sóng cuồn cuộn…” và “cúi mình trước gió”’, bà nói thêm.

Nghiên cứu được công bố vào thứ Hai trên tạp chí Current Biology cho thấy có 724 bài thơ đề cập đến cá heo, trong đó một nửa cung cấp thông tin về địa điểm nơi chúng xuất hiện.

Dữ liệu cho thấy phạm vi sinh sống của cá heo đã suy giảm khoảng 65% trong 1.400 năm, với tốc độ giảm mạnh trong thế kỷ gần đây. Các bài thơ cổ xưa ghi lại sự hiện diện của loài này tại các phụ lưu và hồ dọc theo sông Dương Tử, nhưng trong các bài thơ mới hơn, sự xuất hiện của chúng đã giảm đáng kể.

Các nhà nghiên cứu kết luận rằng phạm vi phân bố của loài cá heo này tại các phụ lưu và hồ đã giảm đến 91%.

Nghiên cứu này ‘kế thừa nhiều ví dụ trước đó cho thấy văn bản lịch sử thuộc nhiều thể loại có thể giúp chúng ta hiểu về sự phân bố loài trong quá khứ’, cũng như ‘sự mất mát đa dạng sinh học do con người gây ra’. Đây là nhận định của nhà đại sinh thái học Jens-Christian Svenning tại Đại học Aarhus (Đan Mạch), người không tham gia nghiên cứu.

Trước đây, những nghiên cứu tương tự đã được thực hiện. Chẳng hạn, các nhà khoa học đã tái dựng thành phần động vật cổ ở Hy Lạp thông qua các miêu tả trong thơ ca sử thi cổ. Mặc dù phương pháp này có thể gặp phải những thách thức và sai sót, nhưng theo ông Svenning, ‘nó chắc chắn có tiềm năng lớn’ để áp dụng cho các loài khác và ở những khu vực khác trên thế giới.

Nhà nghiên cứu Zhang Yaoyao cho biết, trong bước tiếp theo, bà và các đồng nghiệp sẽ tiếp tục nghiên cứu sâu vào kho thơ ca đã thu thập được để tìm kiếm thông tin về ‘diện mạo dòng sông thuở trước, quy mô các đàn cá heo đương thời, và cách chúng hành xử trước khi số lượng suy giảm’.

Theo Scientific American