Buzz
Tại các xưởng sửa chữa chật chội ở chợ Nehru Place (New Delhi), những chiếc laptop “Frankenstein” – sản phẩm được tạo ra từ linh kiện của nhiều thương hiệu khác nhau – đang được “hồi sinh” từ đống rác thải điện tử.
Giữa không gian nhỏ hẹp, thiếu ánh sáng tại chợ Nehru Place ở New Delhi, tiếng khoan và âm thanh máy hàn vang lên giữa không khí oi ả. Sushil Prasad, một kỹ thuật viên 35 tuổi, đang lau mồ hôi khi cẩn thận lắp lại các bộ phận của một chiếc laptop cũ. Đây là công việc hàng ngày của anh: tái tạo những chiếc máy tính bằng cách ghép nối bo mạch chủ, màn hình và pin từ các linh kiện cũ hoặc rác thải điện tử để tạo ra các thiết bị có thể sử dụng với chi phí thấp.
“Hiện nay, nhu cầu với các loại laptop như vậy đang rất cao,” Prasad chia sẻ khi thay thế một bo mạch chủ hỏng. “Hầu hết mọi người không quan tâm đến việc sở hữu mẫu máy mới nhất, họ chỉ cần một chiếc laptop hoạt động và không khiến họ phải lâm vào cảnh phá sản.”
Từ các khu chợ điện tử lớn như Nehru Place (Delhi) đến Lamington Road (Mumbai), các kỹ thuật viên như Prasad đang hồi sinh những chiếc laptop hỏng, lỗi thời – những món đồ mà nhiều người coi là phế liệu. Những chiếc laptop Frankenstein này – được làm từ linh kiện của các thương hiệu khác nhau – đang được bán cho sinh viên, freelancer và các doanh nghiệp nhỏ. Với nhiều người, đây là “phao cứu sinh” giúp họ tiếp cận với nền kinh tế số đang phát triển nhanh chóng của Ấn Độ.
“Chúng tôi lấy các bộ phận còn có thể sử dụng từ những hệ thống cũ hoặc bị vứt bỏ để tạo ra một chiếc laptop mới hoạt động tốt,” Prasad giải thích. “Ví dụ, chúng tôi sử dụng các linh kiện từ bo mạch chủ cũ như tụ điện, bàn di chuột, bóng bán dẫn, điốt và các vi mạch nhất định để tân trang cho máy.”
Trong lúc Prasad đang thao tác, Manohar Singh – chủ cửa hàng và xưởng sửa chữa nơi Prasad làm việc – ngồi trên chiếc ghế gỗ ọp ẹp và bật lên một chiếc laptop đã được sửa chữa. Màn hình sáng lên, hiển thị hình ảnh rõ ràng. Singh mỉm cười, thêm một chiếc laptop nữa đã được “hồi sinh”.
“Chúng tôi thực sự tạo ra chúng từ đống phế liệu,” Singh chia sẻ. “Chúng tôi nhận laptop cũ và rác thải điện tử từ các nước như Dubai và Trung Quốc, sửa chữa và bán lại với giá chỉ bằng một nửa so với máy mới.” Theo ông, một sinh viên đại học hoặc freelancer có thể sở hữu một chiếc laptop tốt với giá khoảng 10.000 rupee (khoảng 110 USD), thay vì phải chi tới 70.000 rupee (khoảng 800 USD) cho một chiếc mới. “Với nhiều người, sự chênh lệch giá đó có thể quyết định khả năng học tập hay làm việc.”
Singh nhớ lại một sinh viên ngành kỹ thuật đã đến cửa hàng vào năm ngoái, rất cần một chiếc laptop để hoàn thành khóa học. “Cậu ấy đã tiết kiệm tiền trong nhiều tháng nhưng vẫn chưa đủ,” ông kể. “Tôi đã lắp ráp cho cậu ấy một chiếc máy từ các linh kiện dự phòng, và cậu ấy ra đi với nước mắt. Đó là khoảnh khắc bạn biết công việc của mình thật sự có ý nghĩa.”
Tuy nhiên, thị trường này không hoạt động tách biệt. Nó đang bị cuốn vào một cuộc chiến lớn hơn – giữa các thợ sửa chữa nhỏ lẻ và các tập đoàn công nghệ toàn cầu. Mặc dù những chiếc laptop Frankenstein có thể là giải pháp tiết kiệm cho nhiều người, ngành sửa chữa vẫn đang đối mặt với không ít rào cản. Các nhà sản xuất lớn ngày càng gây khó khăn cho việc sửa chữa bằng cách hạn chế quyền tiếp cận phụ tùng thay thế, sử dụng ốc vít độc quyền, và áp dụng khóa phần mềm khiến người dùng phải mua thiết bị mới.
Satish Sinha, phó giám đốc tổ chức phi lợi nhuận Toxics Link chuyên về quản lý chất thải, cho rằng những kỹ thuật viên như Prasad và Singh đang tham gia vào một cuộc chiến quan trọng hơn rất nhiều.
“Ấn Độ từ lâu đã có văn hóa sửa chữa – từ radio cũ đến điện thoại cũ,” Sinha chia sẻ. “Nhưng các công ty đang đẩy mạnh chiến lược khiến sản phẩm nhanh lỗi thời, làm cho việc sửa chữa trở nên khó khăn hơn và buộc người tiêu dùng phải mua mới.”
Ông nói thêm: “Chúng ta cần khuyến khích việc tái sử dụng vật liệu. Những thiết bị lai này giúp giảm lượng rác thải bằng cách kéo dài vòng đời sản phẩm và giảm thiểu rác thải tổng thể. Việc tái sử dụng linh kiện giúp giảm nhu cầu về vật liệu mới, đồng thời giảm thiểu năng lượng tiêu thụ, khai thác tài nguyên và tác động đến môi trường.”
“Những linh kiện này nếu không được tái sử dụng, chúng sẽ bị đổ ra bãi rác.”
Chính phủ Ấn Độ đã bắt đầu xem xét về luật “quyền được sửa chữa”, lấy cảm hứng từ những sáng kiến tương tự ở châu Âu và Hoa Kỳ. Tuy nhiên, tiến độ triển khai vẫn chậm, và các cửa hàng sửa chữa vẫn đang hoạt động trong tình trạng pháp lý không rõ ràng, thường phải tìm kiếm linh kiện từ các chợ không chính thức.
Điều này khiến nhiều kỹ thuật viên phải dựa vào chuỗi cung ứng phi chính thức, trong đó chợ Seelampur ở Delhi – trung tâm rác thải điện tử lớn nhất Ấn Độ – là một mắt xích quan trọng để tìm kiếm phụ kiện thay thế. Seelampur xử lý khoảng 30.000 tấn rác thải điện tử mỗi ngày, cung cấp việc làm cho gần 50.000 lao động phi chính thức, những người tìm kiếm vật liệu có thể tái sử dụng.
Farooq Ahmed, một người buôn phế liệu 18 tuổi, chia sẻ rằng cậu đã dành 4 năm qua để tìm linh kiện laptop cho các kỹ thuật viên như Prasad. “Chúng tôi tìm được RAM vẫn còn dùng được, bo mạch chủ lỗi nhẹ, pin vẫn còn sạc được, rồi bán cho các cửa hàng điện tử,” Ahmed kể. “Nếu không có chúng tôi, tất cả những thứ đó sẽ bị chôn vùi.”
Tuy nhiên, việc tái chế rác thải điện tử đi kèm với nhiều rủi ro. Thiếu trang bị bảo hộ, người lao động thường xuyên tiếp xúc với các chất độc hại như chì, thủy ngân và cadmium. “Tôi rất vui vẻ,” Ahmed nói, cười ngượng. “Nhưng biết sao được, công việc này giúp nuôi sống cả gia đình.”
Dù có rủi ro, nhu cầu về laptop Frankenstein vẫn tiếp tục tăng. Khi nền kinh tế số của Ấn Độ ngày càng phát triển, nhu cầu về công nghệ giá rẻ sẽ ngày càng gia tăng. Nhiều người tin rằng nếu ngành sửa chữa được hợp thức hóa và gia nhập nền kinh tế chính thức, sẽ tạo ra một cơ hội đôi bên cùng có lợi – giảm rác thải, tạo việc làm, và giúp công nghệ tiếp cận được với nhiều người hơn.
“Nếu chính phủ công nhận các cửa hàng sửa chữa độc lập, cấp quyền tiếp cận linh kiện thay thế và đặt ra các tiêu chuẩn chất lượng, chúng ta có thể thay đổi hoàn toàn ngành này,” ông Sinha cho biết.
Tuy nhiên, hiện nay, trong những xưởng sửa chữa tối tăm khắp cả nước, những người như Prasad và Singh vẫn miệt mài tái chế các thiết bị lỗi thời, thu hẹp khoảng cách kỹ thuật số, và chứng minh rằng ở Ấn Độ, văn hóa sửa chữa vẫn luôn tồn tại.
