Cục đất 4.000 năm tuổi này đã ghi lại vụ "bóc phốt" hàng giả sớm nhất trong lịch sử nhân loại: Nó chỉ trích một gian thương thời kỳ đồ đồng, yêu cầu phải hoàn tiền cho hàng kém chất lượng.

Tuy nhiên, kẻ gian thương đã "block" luôn khách hàng của mình. Gần 4.000 năm sau, câu chuyện này lại trở thành một "meme" nổi tiếng trên mạng xã hội.

Gần 4.000 năm trước, một người đàn ông tên là Nanni sống ở khu vực Lưỡng Hà, thuộc Iraq ngày nay, đã mua một lượng đồng từ một thương nhân tên Ea-nāṣir. Tuy nhiên, sau khi sử dụng, Nanni mới phát hiện ra rằng đồng mà mình mua là hàng giả, không đạt chất lượng.

Nanni quyết định "bóc phốt" kẻ gian thương Ea-nāṣir bằng cách khắc lên một cục đất sét tất cả lời phàn nàn của mình, sử dụng tiếng Akkad, một ngôn ngữ cổ đại của người Lưỡng Hà đã không còn tồn tại cho đến nay.

Một cách kỳ diệu, tấm bảng đất sét này đã tồn tại cho đến ngày nay, sau gần 4.000 năm. Nó đã được dịch bởi Adolf Leo Oppenheim, một nhà cổ học người Mỹ. Nội dung của lời phàn nàn này đã tiết lộ cho chúng ta một trong những vụ "bóc phốt" hàng giả sớm nhất trong lịch sử nhân loại.

Tấm bảng còn đi kèm với một yêu cầu từ Nanni: Ea-nāṣir phải "trả hàng hoàn tiền".

Lịch sử chữ viết gắn liền với các hoạt động giao thương cổ đại, khi xã hội loài người bắt đầu hình thành các mạng lưới trao đổi hàng hóa phức tạp, họ cần một phương tiện để ghi lại thông tin chính xác – từ số lượng hàng hóa, giá cả cho đến các thỏa thuận mua bán.

Và thế là những con số cùng chữ viết ra đời.

Một số ví dụ sớm nhất còn lại về ngôn ngữ viết là các bảng kê khai hàng tồn kho và sổ sách được ghi lại bằng chữ hình nêm cổ của người Lưỡng Hà. Khoảng 4.000 năm trước, vào thời đại đồ đồng, nên không có gì lạ khi đồng trở thành mặt hàng giao thương chủ yếu.

Kinh doanh quanh nguồn tài nguyên này đôi khi cũng rất căng thẳng.

Tuy nhiên, vào thời đó, việc thể hiện sự không hài lòng với một đơn hàng không hề dễ dàng. Không có dịch vụ chăm sóc khách hàng hay bot AI để xả giận. Chính vì vậy, khách hàng đầy bức xúc Nanni đã phải khắc những lời phàn nàn của mình lên đất sét và gửi nó cho Ea-nāṣir qua một người đưa tin thực sự, không phải qua ứng dụng nhắn tin như bây giờ.

Có lẽ Nanni có rất nhiều điều muốn nói. Vì thế, anh ta không bỏ sót một góc nào trên tấm đất dài 11,6 cm và rộng 5 cm, viết một lời than phiền dài bằng tiếng Akkad.

"Ngươi đã đặt những thỏi đồng kém chất lượng trước mặt người giao hàng của ta và nói: 'Nếu ngươi muốn thì lấy, không thì đi chỗ khác'. Ta đã cử nhiều người đưa tin đến lấy lại tiền của ta.

Nhưng ngươi đã coi thường ta đến mức nào mà dám bảo họ đi tay không? Có ai trong số các thương gia buôn bán Timun đối xử với ta như vậy không? Chỉ có ngươi là người duy nhất coi thường người đưa tin của ta."

Dựa trên bản dịch và công bố của nhà nghiên cứu Adolf Leo Oppenheim trong cuốn sách "Thư từ Lưỡng Hà", chúng ta có thể thấy rằng Nanni đã mua một lượng đồng từ Ea-nāṣir. Anh ta đồng ý trả tiền trước, còn Ea-nāṣir sẽ gửi hàng sau, giống như việc thanh toán qua ví Shopee Pay ngày nay.

Tuy nhiên, khi nhận hàng, Nanni mới phát hiện ra đồng mà Ea-nāṣir giao cho anh là đồng kém chất lượng. Vì thế, Nanni đã viết bức thư phàn nàn này, gửi đến Ea-nāṣir và yêu cầu phải hoàn tiền cho hàng.

"Giờ thì ngươi phải trả lại đầy đủ số tiền cho ta. Hãy nhớ rằng từ nay ta sẽ không chấp nhận bất kỳ thỏi đồng nào từ ngươi nếu không đạt chất lượng tốt. Từ giờ trở đi, ta sẽ tự tay chọn từng thỏi đồng ngay tại sân nhà mình," anh ta viết trong phần cuối của bức thư.

Điều đáng chú ý là đây không phải là lần đầu tiên Ea-nāṣir nhận được phàn nàn về chất lượng đồng. Trong các cuộc khai quật tại thành phố Ur (nay thuộc Iraq), người ta đã phát hiện nhiều tấm bảng đất sét gửi đến ông, với các lời than phiền về chất lượng đồng.

Vào khoảng thế kỷ thứ 3 trước Công nguyên, các thương nhân 'Tilmun' được cho là đã mang vài trăm kilogram đồng đến Lưỡng Hà, bao gồm cả Ur để giao dịch. Dù chưa rõ Tilmun mà Nanni nhắc đến trong bức thư là nơi xuất xứ của đồng hay chỉ là một trung tâm buôn bán nổi tiếng, nhưng đồng Tilmun đã thống trị đến mức các giao dịch ở Ur đều tuân theo 'tiêu chuẩn Tilmun' về trọng lượng.

Tuy nhiên, vào thời điểm Nanni viết thư vào năm 1750 TCN, chất lượng đồng Tilmun đã suy giảm. Đồng này đã bị đồng Magan vượt qua. Nếu Ea-nāṣir thực sự là một doanh nhân gian xảo, có thể anh ta đã làm giả đồng Tilmun do nguồn cung từ nhà cung cấp của mình ngày càng khan hiếm.

Điều này cho thấy hành vi buôn bán hàng giả và lừa dối khách hàng đã tồn tại từ rất lâu, ngay từ những ngày đầu của hoạt động giao thương. Chúng ta không biết liệu yêu cầu hoàn tiền của Nanni đối với Ea-nāṣir có được thực hiện hay không.

Tuy nhiên, với những lời lẽ gay gắt và bức xúc của Nanni, có thể chắc chắn rằng anh ta đã chịu thiệt thòi trong giao dịch này. Khi không có video bóc hàng, không có sàn giao dịch trung gian và chỉ có tin nhắn qua 'messenger', khả năng Nanni đòi lại tiền là rất thấp.

Vì không tìm thấy bất kỳ tấm đất sét nào của Ea-nāṣir gửi lại cho Nanni, có thể anh ta đã bị 'block'. Chính Nanni cũng đã nói rằng những người đưa tin của anh đều trở về tay không.

Liên tưởng thú vị từ câu chuyện cổ đại này đến thời đại thương mại điện tử hiện nay, thậm chí đã biến nó thành một loạt meme nổi tiếng: