Hàng năm, người Mỹ tiêu thụ 4,3 tỷ km giấy vệ sinh, gấp 30 lần khoảng cách từ Trái Đất đến Mặt Trời: Hiện tại, họ đang học hỏi từ người Châu Phi và quay lại sử dụng lá cây.

"Đây không phải là sự quay về thời kỳ tiền sử, mà là một giải pháp hướng tới tương lai", Robin Greenfield, nhà hoạt động môi trường, người khởi xướng phong trào sử dụng lá cây thay thế giấy vệ sinh tại Mỹ, chia sẻ.

Benjamin Mutembei đang đứng trong khu vườn nhỏ trước nhà mình tại Meru, một thị trấn ở miền đông Kenya, Châu Phi. Trên tay anh là một chiếc lá Plectranthus barbatus, một loại cây bụi thuộc họ với rau húng và bạc hà - vì vậy chúng ta có thể gọi nó là húng Châu Phi.

Giống như nhiều người dân trong thị trấn, Mutembei trồng húng Châu Phi quanh nhà như một truyền thống. Loài cây này có thể cao tới 2 mét, phát triển mạnh ở vùng khí hậu nhiệt đới ấm áp và luôn xanh tươi quanh năm.

Trên khắp Châu Phi, người ta thường trồng loại cây này để tạo thành hàng rào tự nhiên, giúp đánh dấu đất đai và phân định ranh giới tài sản. Tuy nhiên, húng Châu Phi còn có một công dụng đặc biệt khác.

Không giống như họ hàng của nó ở Châu Á - húng lủi dùng để làm gỏi bò và bạc hà để pha trà - húng Châu Phi từ lâu đã được người dân Meru sử dụng để vệ sinh cá nhân sau khi đi đại tiện.

Đúng vậy, tại Châu Phi, những chiếc lá này đã và vẫn đang được sử dụng thay thế cho giấy vệ sinh.

Mutembei chia sẻ rằng anh và cả gia đình đã sử dụng lá húng Châu Phi trong suốt 40 năm qua, kể từ thời điểm giấy vệ sinh chưa được nhập khẩu ồ ạt vào Kenya.

"Tôi đã được ông nội dạy cách sử dụng loại lá này từ khi còn nhỏ và vẫn tiếp tục dùng cho đến ngày nay. Lá của cây này rất mềm và có mùi thơm dễ chịu", anh nói. "Nó chính là giấy vệ sinh truyền thống của Châu Phi. Gia đình tôi vẫn thường xuyên dùng nó. Chúng tôi chỉ mua giấy vệ sinh hiện đại khi lá cây trong vườn đã hết".

Đối với những gia đình nông thôn ở Châu Phi như Mutembei, húng Châu Phi là một giải pháp thay thế tiết kiệm chi phí so với việc mua giấy vệ sinh. Giống như nhiều mặt hàng khác, giá giấy vệ sinh đã tăng cao trên khắp Châu Phi.

Nguyên nhân chính của việc này là do chi phí nhập khẩu nguyên liệu thô cao, chẳng hạn như bột gỗ, một thành phần thiết yếu để sản xuất giấy vệ sinh. Theo Hiệp hội các nhà sản xuất Kenya, chi phí nguyên liệu thô hiện chiếm 75-80% giá thành cuối cùng của các sản phẩm giấy vệ sinh tại Kenya.

Nếu bạn nghĩ rằng chỉ có người dân ở các vùng nông thôn nghèo khó tại Châu Phi mới sử dụng lá cây thay giấy vệ sinh, thì bạn đã nhầm. Ngay tại Orolado, một thành phố trung tâm của tiểu bang Florida, Mỹ, cũng có một cộng đồng đang trồng húng Châu Phi để lấy lá thay thế giấy vệ sinh hàng ngày.

Phong trào này đã được khởi xướng cách đây 6 năm bởi Robin Greenfield, một nhà hoạt động vì môi trường.

"Chúng ta đang sống trong một nền văn hóa tiêu dùng, nơi mà hầu hết mọi người không thực sự hiểu nguồn gốc, quy trình sản xuất và tác động của những thứ chúng ta sử dụng đến Trái Đất. Giấy vệ sinh cũng không ngoại lệ. Chúng ta chỉ đơn giản mua chúng từ cửa hàng mà không hề suy nghĩ về nó", Greenfield chia sẻ.

Thực tế, hàng năm, hàng trăm triệu cây xanh bị chặt để đáp ứng nhu cầu giấy vệ sinh của các gia đình. Điều này xảy ra do việc sử dụng giấy vệ sinh một cách lãng phí, đặc biệt là ở các quốc gia phát triển.

Ví dụ, một người trưởng thành tại Mỹ sử dụng trung bình 141 cuộn giấy vệ sinh mỗi năm, tương đương với việc dùng hết 2 cuộn giấy trong 5 ngày. Tại Bồ Đào Nha, con số này là 137 cuộn/người/năm, ở Đức là 134 cuộn/người/năm, và ở Anh là 127 cuộn/người/năm. Trong khi đó, tại Nigeria, một quốc gia ở Châu Phi, mỗi người chỉ sử dụng 1 cuộn giấy vệ sinh mỗi năm.

Nếu bạn nối tất cả giấy vệ sinh mà một người Mỹ sử dụng trong đời, nó sẽ tạo thành một dải giấy dài hơn 1.000 km, dài hơn cả chiều dài nước Anh. Nhân rộng với dân số, mỗi năm nước Mỹ tiêu thụ 4,3 tỷ km giấy vệ sinh, gấp 30 lần khoảng cách từ Trái Đất đến Mặt Trời hoặc tương đương khoảng cách từ Trái Đất đến Sao Hải Vương.

Robin Greenfield nhấn mạnh rằng việc sử dụng giấy vệ sinh một cách bừa bãi đang góp phần vào nạn phá rừng, mất đa dạng sinh học, xói mòn đất, phá hủy hệ sinh thái và đẩy nhiều loài động vật đến bờ vực tuyệt chủng.

Ngoài ra, quá trình sản xuất giấy vệ sinh từ gỗ cũng ảnh hưởng đến sức khỏe con người. Giấy vệ sinh thường được làm từ bột gỗ, và để có được màu trắng sạch sẽ, bột gỗ phải được tẩy trắng bằng clo.

Quá trình tẩy trắng bột gỗ để sản xuất giấy vệ sinh thải ra một lượng lớn clo vào môi trường. Theo Hội đồng Bảo vệ Tài nguyên Thiên nhiên, một tổ chức phi lợi nhuận hoạt động trong lĩnh vực môi trường, các hợp chất clo có thể phản ứng với các vật liệu chứa cacbon trong tự nhiên, tạo ra dioxin, hay còn gọi là chất độc màu da cam, một hóa chất cực độc liên quan đến ung thư và nhiều vấn đề sức khỏe khác.

Dư lượng hóa chất cũng có thể tồn tại trong giấy vệ sinh. Khi chúng được xả xuống cống và đi đến các nhà máy xử lý nước thải, hầu hết các hệ thống xử lý hiện nay, kể cả ở Mỹ và Châu Âu, đều không được thiết kế để loại bỏ hoàn toàn giấy vệ sinh và các sản phẩm phụ của nó.

Vì vậy, trong khi chúng ta cảm thấy giấy vệ sinh xuất hiện như một món quà từ thiên nhiên và biến mất chỉ sau vài giây xả nước, vòng đời của 'phát minh' này thực sự là một mối đe dọa lớn đối với môi trường, hệ sinh thái và cả sức khỏe con người.

Nhận thức được tác hại nghiêm trọng của việc lạm dụng giấy vệ sinh tại Mỹ, Robin Greenfield cho biết anh đã ngừng sử dụng 'phát minh' này trong 6 năm qua. Thay vào đó, anh quay lại với giải pháp tự nhiên hơn, đó là sử dụng lá cây húng Châu Phi.

"Năm 2018, một người bạn đã tặng tôi hai cành giâm của loại cây này", anh kể. "Đó là lần đầu tiên tôi nghe về nó và cách người Châu Phi sử dụng lá cây để thay thế giấy vệ sinh."

Ngay lập tức, Greenfield bị thuyết phục và bắt đầu trồng cây húng Châu Phi trong vườn nhà. "Đây là một trong những loại cây dễ trồng nhất mà tôi từng biết. Bạn có thể trồng nó trong vườn hoặc trong chậu, và nó gần như tự phát triển như cây dại mà không cần chăm sóc nhiều ngoài việc tưới nước định kỳ."

Sau vài tuần, những cành giâm bắt đầu ra rễ và đâm chồi. Khoảng hơn một tháng sau, lá của chúng đã phát triển đến kích thước tương đương một tờ giấy vệ sinh. Đó là lần đầu tiên Greenfield sử dụng chúng.

"Chúng rất mềm, thậm chí mềm hơn nhiều loại giấy vệ sinh bạn có thể mua", anh mô tả. "Loại lá này cũng rất dai, bạn sẽ không làm rách chúng khi sử dụng. Vì vậy, đừng lo lắng."

Điều thú vị nhất là vào những buổi sáng sương mù, lá húng Châu Phi giữ được độ ẩm, khiến chúng giống như một chiếc khăn ướt. Hương thơm của chúng cũng rất dễ chịu, vì húng thuộc họ bạc hà, tỏa ra mùi thơm mát giúp bạn cảm thấy thoải mái.

Còn về tính tiện lợi thì sao?

Greenfield chia sẻ: "Những chiếc lá này có thể được hái và đặt cạnh bồn cầu trong nhà vệ sinh, chúng giữ được độ tươi rất lâu. Tôi đã từng sử dụng lá được thu hoạch từ ba tuần trước mà chúng vẫn giữ được độ mềm, dai và chắc. Tôi cũng đã mang chúng đi cắm trại và bảo quản trong túi nhựa hơn một tuần."

Vì vậy, lá húng Châu Phi không chỉ là một giải pháp thay thế hoàn hảo mà còn vượt trội hơn giấy vệ sinh ở mọi khía cạnh.

Chỉ trong vòng một năm, Greenfield đã biến hai cành giâm thành một khu vườn húng Châu Phi rộng lớn, đủ để cung cấp lá cho nhu cầu vệ sinh của cả gia đình 5 người.

Không chỉ dừng lại ở đó, Greenfield còn chia sẻ cành giâm cho hàng ngàn người trong cộng đồng, những người biết đến anh với vai trò là một nhà hoạt động môi trường. "Nhiều người ban đầu có thể nghĩ rằng việc dùng lá cây thay giấy vệ sinh giống như quay về thời kỳ tiền sử", Greenfield chia sẻ.

"Nhưng thực tế không phải vậy. Tôi muốn chứng minh rằng đây là một giải pháp cho tương lai, một tương lai mà con người có thể sống hòa hợp với Trái Đất và thực sự kết nối với nó. Một tương lai mà chúng ta không còn phụ thuộc vào các tập đoàn công nghiệp giấy để đáp ứng nhu cầu cá nhân."

Nếu một người Mỹ trung bình sử dụng hơn 1.000 km giấy vệ sinh trong đời, chi phí họ phải trả cho số giấy đó lên tới 11.000 USD (280 triệu VNĐ). "Mỗi người dành trung bình 2 tháng lương trong đời chỉ để trả tiền mua giấy vệ sinh. Đó là 2 tháng làm việc liên tục, 8 tuần và 40 giờ mỗi tuần chỉ để mua giấy vệ sinh", Greenfield nói.

"Nhưng tôi có thể tặng bạn một cành giâm, và từ đó, bạn sẽ không cần chi thêm bất kỳ khoản nào cho giấy vệ sinh. Hãy tưởng tượng bạn có thể làm gì với hàng nghìn USD đó. Tự trồng cây giấy vệ sinh cũng giống như tự in tiền vậy."

Tuy nhiên, Greenfield nhấn mạnh rằng tiền bạc không phải là lý do chính để chuyển sang dùng lá cây. "Nghĩ về lượng giấy vệ sinh và số tiền bạn lãng phí chỉ là bước khởi đầu", anh nói.

Điều quan trọng hơn là việc chuyển đổi này giúp bạn bảo vệ môi trường ngay từ thời điểm bạn quyết định ngừng sử dụng giấy vệ sinh. Hành động của bạn góp phần bảo vệ rừng nguyên sinh, giảm năng lượng tiêu thụ để chặt cây, sản xuất và phân phối giấy.

"Đối với tôi, việc đến siêu thị và chọn loại giấy vệ sinh mềm nhất đồng nghĩa với việc phá hủy rừng, một hành động thể hiện sự thiếu tôn trọng nghiêm trọng đối với môi trường và không thể chấp nhận được", Greenfield chia sẻ.

Ngược lại, khi sử dụng lá cây thay thế giấy vệ sinh, bạn đang góp phần trồng thêm cây xanh và giảm lượng khí thải. Đặc biệt, sau khi sử dụng lá, bạn có thể ủ chúng thành phân và bón ngay trong vườn nhà, nuôi dưỡng chính những cây húng Châu Phi đã cung cấp lá cho bạn.

Điều này còn giúp tiết kiệm hàng tỷ mét khối nước sạch, vốn được dùng để xả giấy vệ sinh còn sót lại trong bồn cầu. Đồng thời, việc không xả giấy vệ sinh xuống cống sẽ ngăn chặn tắc nghẽn và giảm thiểu việc thải các hóa chất độc hại ra môi trường.

"Ngày nay, chúng ta thường nói về cuộc khủng hoảng biến đổi khí hậu, suy thoái đất và an ninh lương thực. Việc ủ phân từ chất thải của chính chúng ta thực sự là một giải pháp cho những vấn đề môi trường này", Greenfield nhấn mạnh.

Chất thải trong lá sẽ cung cấp dinh dưỡng cần thiết để tạo ra phân hữu cơ. Như Greenfield nói, trong một tương lai mà cả thế giới chuyển sang dùng lá cây thay giấy vệ sinh, chúng ta sẽ có một lượng phân hữu cơ khổng lồ để cải tạo đất, đủ để trồng lương thực và giải quyết tình trạng mất an ninh lương thực toàn cầu.

Trước khi nghĩ đến viễn cảnh tuyệt vời đó, câu hỏi đặt ra là làm thế nào để thuyết phục mọi người xung quanh từ bỏ giấy vệ sinh và chuyển sang sử dụng lá cây.

Để thực hiện điều này, Bảo tàng Quốc gia Kenya, nơi sinh trưởng của cây húng Châu Phi, đang tổ chức các buổi tham quan và trải nghiệm tại vườn ươm loài cây này. Nhiều du khách trong nước và quốc tế đã đến đây để học cách giâm cành, trồng và nhân giống húng Châu Phi.

"Các lớp học của tôi hiện đã thu hút hơn 600 người tham gia. Mọi người đều hào hứng tìm hiểu về cách sử dụng lá cây này và thường xin cành giâm hoặc cây giống để mang về nhà", Martin Odhiambo, một nhà thực vật học chuyên nghiên cứu về cây truyền thống tại Kenya, cho biết.

"Tôi biết một số người coi việc dùng lá thay giấy vệ sinh là một bước lùi so với thời đại. Nhiều bạn trẻ ngày nay không biết đến loài cây này. Nhưng nó vốn là giấy vệ sinh của Châu Phi, và nó có tiềm năng trở thành một giải pháp xanh trong tương lai."

Odhiambo chia sẻ rằng ông cũng trồng một vườn húng Châu Phi tại nhà và sẵn sàng chia sẻ cành giâm cho bất kỳ ai trên khắp Kenya muốn tự trồng và sử dụng lá của nó.

"Tất cả những ai đã thử đều rất ngạc nhiên về sự tiện lợi của giải pháp này. Nếu chúng ta giữ tâm trí cởi mở và tiếp tục quảng bá loại cây này, cuối cùng chúng ta có thể sản xuất hàng loạt để sử dụng rộng rãi."

Quay trở lại nước Mỹ, Greenfield cũng đã gửi cành giâm và hạt giống húng Châu Phi qua đường bưu điện cho hàng ngàn người. Toàn bộ hoạt động này là miễn phí, nhưng người nhận có thể lựa chọn quyên góp 20 USD vào một quỹ chung để Greenfield tiếp tục truyền thông, giúp nhiều người biết đến lá húng Châu Phi và từ bỏ giấy vệ sinh.

"Ngay cả khi bạn chưa sẵn sàng chuyển sang dùng giấy vệ sinh tự trồng, bạn vẫn có thể trồng loại cây này ngay bây giờ để phòng trường hợp xảy ra đại dịch khiến giấy vệ sinh trở nên khan hiếm. Nhưng thực tế, chúng ta không cần phải chờ đợi điều đó."

Những cây húng này cũng có thể được dùng để trang trí khu vườn nhà bạn. Chúng nở hoa màu tím rất đẹp và thú vị, ngay cả khi bạn không bao giờ dùng lá của chúng để vệ sinh", Greenfield chia sẻ.

Những cây húng Châu Phi đung đưa trong gió là minh chứng cho sự kết nối truyền thống hoàn hảo giữa con người và thiên nhiên, khi cuộc sống của chúng ta có thể hòa hợp với các sinh vật khác trên Trái Đất.

"Nhiều người nghĩ rằng người Châu Phi dùng lá cây làm giấy vệ sinh chỉ vì họ quá nghèo. Nhưng chúng tôi thực sự tôn vinh truyền thống đó của họ. Người dân Châu Phi đã gắn bó với loài húng này trong hàng ngàn năm. Hàng trăm nền văn minh đã duy trì mối quan hệ với loài cây này, và nhiều nền văn hóa vẫn sử dụng chúng đến ngày nay", anh nói.

"Chúng tôi biết ơn những nền văn hóa này, vì loài cây này sẽ không thể tồn tại nếu không có sự quản lý của họ. Họ đã sống hòa hợp với Trái Đất và với tất cả các loài thực vật, động vật từ rất lâu trước khi các nền văn hóa thống trị và chủ nghĩa thực dân xuất hiện, phá hủy sự hòa hợp đó."

Người Phương Tây có thể coi giấy vệ sinh là một 'phát minh' vĩ đại trong việc giữ gìn vệ sinh. Nhưng khi so sánh một chiếc lá với một tờ giấy vệ sinh, lá húng Châu Phi, trên mọi khía cạnh, đều vượt trội hơn hẳn.

"Vì vậy, với bất kỳ ai còn e ngại khi thử dùng lá cây thay giấy vệ sinh, tôi muốn nhắn nhủ rằng hãy bỏ qua nỗi lo về việc người khác nghĩ gì. Chỉ cần tự nhủ rằng, 'Tôi là chính mình, tôi có thể dùng lá cây mềm mại do tay mình trồng để vệ sinh'. Điều đó chẳng có gì đáng cười hay xấu hổ cả."