Hiệu ứng giãn nở thời gian: Khi nào một giây có thể kéo dài thành một phút, một phút lại như một giờ, và chúng ta như bước vào một dòng thời gian hoàn toàn khác biệt?

Khi chúng ta bước vào trạng thái "siêu tiếp nhận", tức là chúng ta đang bước vào một dòng thời gian khác trong suy nghĩ. Và dòng thời gian đó trôi qua chậm hơn nhiều so với thời gian thực.

Như bất kỳ ai đã từng học bài đều nhận ra, 5 phút cuối cùng trước khi hết giờ làm bài kiểm tra dường như là khoảng thời gian mà chúng ta có thể làm được nhiều nhất:

Kiểm tra lại bài, chọn đại các câu trắc nghiệm còn sót lại, thậm chí là viết nốt phần kết luận cho bài văn dài nửa trang giấy.

Ngược lại, 5 phút đầu tiên của bài kiểm tra, chúng ta chỉ thường nghịch mũi bút mà chẳng biết làm gì.

Rõ ràng, có điều gì đó rất lạ lùng ở đây? Cùng là 5 phút, cùng là 300 giây, nhưng cảm nhận về thời gian trong trí óc chúng ta lại rất khác biệt.

Hiệu ứng tương tự cũng xảy ra trong bóng đá. Bạn có để ý những phút bù giờ bao giờ cũng có vẻ trôi qua chậm hơn so với cùng khoảng thời gian thi đấu chính thức hay không?

Đó là lúc mà các tình huống bóng diễn ra dồn dập, trọng tài thì mãi không thổi còi, còn chúng ta thì đếm ngược từng giây trên đồng hồ điện tử.

"Nó được gọi là Hiệu ứng thời gian nở rộng", tiến sĩ Steve Taylor, giảng viên tâm lý học đến từ Đại học Leeds Beckett, Anh Quốc cho biết.

Trong cuốn sách mới cùng tên của mình, tiến sĩ Taylor đã giải thích cặn kẽ những gì mà các nhà khoa học như ông biết được, cho tới thời điểm này, về cách mà con người chúng ta cảm nhận thời gian theo tốc độ khác nhau.

Khi nào thì thời gian nở rộng?

"Chúng ta đều biết rằng thời gian dường như trôi qua với tốc độ khác nhau trong những tình huống khác nhau. Ví dụ, thời gian trôi chậm hơn khi chúng ta đi du lịch đến những nơi xa lạ. Một tuần ở nước ngoài có vẻ dài hơn nhiều so với một tuần ở nhà.

Thời gian cũng có vẻ trôi chậm hơn khi chúng ta buồn chán hoặc đau đớn. Ngược lại thì thời gian trôi nhanh hơn khi chúng ta ở trạng thái tập trung, chẳng hạn như khi chúng ta chơi nhạc chơi cờ, khi chúng ta vẽ tranh hoặc khi chúng ta nhảy.

Và nhìn chung, càng lớn tuổi thì mọi người sẽ càng thấy thời gian trôi nhanh hơn", tiến sĩ Taylor cho biết.

Mặc dù vậy, những sự biến thiên về thời gian này hầu hết xảy ra rất rất nhẹ, bạn phải cực kỳ tinh tế thì mới có thể phát hiện ra và hầu như không có cách nào để đo lường xem thời gian thực và thời gian cảm nhận chênh nhau bao nhiêu.

Trong nghiên cứu mới của mình, tiến sĩ Taylor đã tập trung mô tả các sự kiện mà trong đó, thời gian thực sự bị nén lại trong não bộ và trôi cực kỳ chậm.

Đó là thứ mà ông gọi là "TEE", viết tắt từ "time expansion experiences" hay "trải nghiệm thời gian nở rộng". "Trong một sự kiện TEE, một giây có thể kéo dài ra thành cả phút", tiến sĩ Taylor viết.

"Lý do tại sao thời gian có thể nhanh hơn và chậm lại vẫn còn là một điều bí ẩn. Một số nhà nghiên cứu, bao gồm cả tôi, cho rằng những thay đổi nhẹ trong nhận thức về thời gian có liên quan đến quá trình xử lý thông tin.

Theo nguyên tắc chung, khi não bộ phải tiếp nhận càng nhiều thông tin, thời gian mà chúng ta cảm nhận sẽ càng kéo dài. Thời gian trôi chậm với trẻ em vì chúng sống trong một thế giới luôn đầy ắp những điều mới mẻ.

Ngược lại, với người già, thời gian có vẻ trôi qua nhanh hơn, vì mọi thứ đã quá quen thuộc và não bộ không cần phải xử lý chúng. Thêm vào đó, sự lão hóa khiến nhận thức của họ trở nên chậm chạp, khác hẳn với não bộ của người trẻ đang phát triển.

Giả thuyết về lượng thông tin này giúp chúng ta lý giải nhiều hiện tượng TEE, từ 5 phút cuối cùng của bài kiểm tra, đến 15 phút bù giờ kéo dài mãi trong trận chung kết AFF Cup giữa Việt Nam và Thái Lan cách đây 3 ngày, hay tại sao bạn cảm thấy một năm trôi qua nhanh chóng, chỉ chốc lát đã đến Tết.

"Môi trường mới làm thời gian kéo dài bởi sự không quen thuộc. Ngược lại, sự tập trung làm thời gian thu ngắn lại vì sự chú ý của chúng ta bị hạn chế, tâm trí trở nên yên tĩnh, ít suy nghĩ lướt qua. Trái lại, sự buồn chán làm thời gian kéo dài khi tâm trí chúng ta lang thang, tràn ngập những suy nghĩ vô nghĩa", tiến sĩ Taylor cho biết.

Tuy nhiên, vẫn có những hiện tượng thời gian giãn nở cực kỳ đặc biệt đến mức khoa học vẫn chưa thể lý giải được.

Trải nghiệm thời gian giãn nở cực đoan

Đó là những tình huống mà bạn cảm nhận thời gian giãn nở một cách mạnh mẽ, chẳng hạn như khi bạn gặp nguy hiểm, như trong một tai nạn giao thông, khi bị ngã hoặc bị tấn công.

Trong những trải nghiệm thời gian giãn nở cực đoan, thời gian có vẻ kéo dài nhiều lần so với bình thường. Một nghiên cứu của tiến sĩ Taylor chỉ ra rằng khoảng 85% trong số chúng ta đã từng trải qua loại TEE cực đoan này ít nhất một lần trong đời.

Trong đó, 50% các sự kiện TEE xảy ra trong các tình huống nguy hiểm.

"Trong những tình huống đó, mọi người thường ngạc nhiên trước lượng thời gian mà họ có để suy nghĩ và hành động. Trên thực tế, nhiều người tin rằng chính sự giãn nở của thời gian đã giúp họ tránh được những chấn thương nghiêm trọng, hoặc thậm chí quyết định đến việc họ sống hay chết - vì nó cho phép họ thực hiện những hành động phòng ngừa mà bình thường họ không thể", tiến sĩ Taylor chia sẻ.

Ví dụ, một phụ nữ trong nghiên cứu của ông kể rằng bà đã tránh được một thanh sắt rơi trúng người mình, vì trong khoảnh khắc đó, bà cảm thấy thanh sắt rơi chậm hơn bình thường.

Các sự kiện TEE cực đoan cũng khá phổ biến trong thể thao. Ví dụ, một người chơi khúc côn cầu trên băng cho biết trong một tình huống kéo dài chỉ 8 giây, nhưng anh ta cảm nhận mọi thứ như thể kéo dài đến 10 phút.

Cầu thủ và thủ môn trong các loạt sút luân lưu cũng thường cảm thấy khoảnh khắc bóng lăn vào gôn hay ra ngoài kéo dài hơn bình thường.

TEE cực đoan còn xảy ra trong các tình huống cầu thủ bị chấn thương do vào bóng. Họ báo cáo rằng thời gian như bị đóng băng trong khoảnh khắc va chạm, nhưng cơ bắp lại không kịp phản ứng để tránh được sự va chạm đó.

Trên thực tế, có một độ trễ nhất định giữa việc bạn ra quyết định và suy nghĩ của bạn chạy từ não xuống các cơ bắp để bạn tránh được một cú va chạm.

Ngoài ra, tiến sĩ Taylor cho biết hiệu ứng thời gian nở rộng cũng được báo cáo ở những người thiền định. Đặc biệt, nó rất phổ biến trong nhóm những người sử dụng chất kích thích gây ảo giác như LSD hoặc cần sa.

"Trong bộ sưu tập các trường hợp TEE của tôi, khoảng 10% là có liên quan đến chất gây ảo giác. Một người đàn ông nói với tôi rằng, trong một trải nghiệm LSD, anh ta nhìn vào đồng hồ bấm giờ trên điện thoại của mình và "một phần trăm giây trôi chậm như một giây bình thường. Đó thực sự là sự giãn nở thời gian rất mãnh liệt", tiến sĩ Taylor nói.

Nhưng tại sao lại vậy?

Một giả thuyết cho rằng những trải nghiệm này có liên quan đến việc giải phóng adrenaline - một hormone đồng thời là chất dẫn truyền thần kinh trong các tình huống khẩn cấp. Nó khiến mọi giác quan của chúng ta từ thị giác, thính giác cho tới xúc giác đều trở nên nhạy cảm và tinh nhanh hơn, giúp chúng ta phản ứng để thoát khỏi tình trạng nguy hiểm.

Điều thú vị là trong các tình huống này, mặc dù tính mạng của chúng ta có thể gặp nguy hiểm, nhưng chúng ta đều sẽ cảm thấy bình tĩnh một cách kỳ lạ.

"Ví dụ, một người phụ đã kể với tôi về một lần cô ấy bị ngã ngựa: "Tai nạn xảy ra trong chớp mắt nhưng toàn bộ khoảnh khắc ấy dường như đã kéo dài ra trong vài phút. Cô ấy cực kỳ bình tĩnh, không quan tâm đến việc con ngựa vẫn chưa lấy lại được thăng bằng và rất có thể sẽ ngã đè lên người mình", tiến sĩ Taylor cho biết.

Mặc dù giả thuyết cho rằng adrenaline tác động đến não bộ là một lý thuyết phổ biến, nhưng nó không thể giải thích tại sao một số người thực hành thiền, không gặp nguy hiểm gì mà chỉ ngồi một chỗ, lại cảm thấy thời gian trôi qua chậm lại.

Vì thế, tiến sĩ Taylor đã chuyển sang một giả thuyết khác, gọi là sự thích nghi tiến hóa. "Có thể tổ tiên của chúng ta đã phát triển khả năng làm chậm thời gian trong các tình huống nguy cấp – như khi đối diện với động vật hoang dã nguy hiểm hoặc thiên tai – để tăng khả năng sống sót," ông giải thích.

"Ngoài ra, có một giả thuyết thứ ba cho rằng TEE không phải là trải nghiệm thời gian thực, mà chỉ là một ảo giác của sự hồi tưởng. Trong những tình huống nguy cấp, nhận thức của chúng ta trở nên nhạy bén hơn, và do đó chúng ta tiếp nhận được nhiều thông tin hơn bình thường."

Những thông tin này được ghi nhớ trong ký ức của chúng ta, vì vậy khi nhớ lại tình huống nguy cấp đó, những ký ức bổ sung đã tạo ra ấn tượng rằng thời gian trôi qua chậm hơn.

Tuy nhiên, giả thuyết này gặp phải một nghịch lý, là nhiều người đã trải qua hiện tượng giãn nở thời gian khẳng định rằng họ có thêm thời gian để suy nghĩ và hành động.

Sự giãn nở thời gian cho phép một chuỗi suy nghĩ và hành động phức tạp mà sẽ không thể thực hiện được nếu thời gian trôi qua bình thường.

Trong một cuộc khảo sát gần đây với 280 người đã trải qua sự kiện TEE, tiến sĩ Taylor phát hiện chỉ dưới 3% tin rằng trải nghiệm này là một ảo tưởng. Khoảng 87% cho rằng đó là một trải nghiệm thực sự xảy ra trong hiện tại, trong khi 10% không chắc chắn về tính chân thực của nó.

Giả thuyết của riêng tiến sĩ Taylor: Siêu tiếp nhận và một dòng thời gian khác trong tâm lý

"Theo quan điểm của tôi, chìa khóa để hiểu hiện tượng thời gian nở rộng xoay quanh các trạng thái ý thức thay đổi. Cú sốc đột ngột của một tai nạn có thể phá vỡ các quá trình tâm lý bình thường của chúng ta, gây ra sự thay đổi đột ngột trong ý thức. Trong thể thao, các trạng thái thay đổi dữ dội này cũng xảy ra do hiện tượng mà tôi gọi là "siêu tiếp nhận".

Sự tiếp nhận các kích thích giác quan thường làm thời gian trôi nhanh hơn – như trong trạng thái "flow", khi chúng ta đắm chìm vào một nhiệm vụ. Nhưng khi sự tiếp nhận trở nên đặc biệt mãnh liệt, trong một thời gian dài tập trung liên tục, điều ngược lại xảy ra và thời gian chậm lại đáng kể.

Các trạng thái ý thức thay đổi cũng có thể ảnh hưởng đến cảm giác về bản sắc, và cảm giác tách biệt giữa chúng ta và thế giới. Như nhà tâm lý học Marc Wittmann đã chỉ ra, cảm giác về thời gian của chúng ta gắn chặt với cảm giác về bản thân.

Chúng ta thường có cảm giác sống trong không gian tinh thần của mình, với thế giới "ngoài kia" chứ không phải ở trong chúng ta.

Nhưng trong những trạng thái thời gian nở rộng cực đoan, cảm giác tách biệt kể trên sẽ bị mờ nhạt. Chúng ta không còn cảm thấy mình bị bao bọc bên trong tâm trí mình nữa, mà có một cảm giác kết nối đặc biệt với môi trường xung quanh.

Điều này có nghĩa là ranh giới giữa chúng ta và thế giới trở nên mềm mại hơn. Và trong quá trình đó, cảm giác về thời gian của chúng ta mở rộng. Chúng ta thoát khỏi ý thức bình thường của mình và bước vào một dòng thời gian khác.

Giả thuyết của tiến sĩ Taylor có thể lý giải tại sao các bậc thiền sư, những người luyện tập thiền định, lại có thể cảm nhận thời gian theo cách khác biệt so với hầu hết chúng ta.