Lần đầu tiên trong lịch sử, cảnh gấu Bắc Cực dẫn con rời khỏi hang sau kỳ ngủ đông được ghi lại: Dù trông vô cùng đáng yêu, nhưng các nhà khoa học cảnh báo đây là dấu hiệu đáng lo ngại.

Theo dõi một con gấu Bắc Cực mang thai giống như cố gắng nhìn qua một bức màn dày đặc. Để thu được những thước phim này, các nhà khoa học đã dành trọn 10 năm sống giữa vùng băng giá khắc nghiệt. Trong khoảng thời gian đó, họ chứng kiến sự thay đổi đáng kể và nhanh chóng của Bắc Cực.

Một nghiên cứu mới đăng trên tạp chí Quản lý Động vật Hoang dã Thế giới đã tiết lộ những thước phim đầu tiên ghi lại cảnh một con gấu Bắc Cực dẫn ba con non rời khỏi hang sau kỳ ngủ đông, do các nhà khoa học Na Uy thực hiện.

Những chú gấu non mới chỉ 2 tháng tuổi, nặng khoảng 10 kg, lũn chũn bám theo mẹ băng qua những đồi tuyết trắng xóa tại Bắc Cực.

Cảnh tượng này chưa từng được ghi lại trước đây, vì gấu Bắc Cực thường giấu kỹ vị trí hang của chúng. Việc tìm ra chính xác những chiếc hang, ẩn sâu dưới lớp tuyết dày, và phát hiện một con gấu cái đang mang thai gần như là điều không tưởng.

Đoạn phim này là một phần kết quả từ nghiên cứu kéo dài gần 10 năm của các nhà khoa học tại Bắc Cực. Họ đã sống và làm việc trong điều kiện khắc nghiệt, tìm kiếm và gắn vòng cổ phát tín hiệu GPS cho những con gấu cái mà họ bắt gặp.

Vào mùa đông, các nhà khoa học phải đi bộ theo dấu tín hiệu GPS để xác định vị trí hang của gấu. Một camera timelapse được lắp đặt gần cửa hang để theo dõi liên tục suốt mùa đông, chờ đợi khoảnh khắc gấu mẹ và con rời khỏi tổ.

Công việc lúc này chỉ là chờ đợi, giống như mò mẫm trong bóng tối. Họ không thể biết chắc liệu con gấu có sinh con trong hang hay không. Mãi đến mùa xuân năm ngoái, các nhà khoa học mới may mắn chứng kiến khoảnh khắc kỳ diệu đó lần đầu tiên.

Khi kiểm tra đoạn phim timelapse kéo dài hơn 2 tháng tại một trong 13 chiếc hang được đánh dấu, họ phát hiện một con gấu mẹ xuất hiện cùng ba đứa con nhỏ. Đó là một ngày ấm áp, tràn ngập ánh nắng, và những chú gấu non lần đầu tiên được bước ra khỏi tổ.

Cảnh tượng đầy ấn tượng khiến các nhà khoa học nín thở. Tuy nhiên, sau khoảnh khắc vui mừng ngắn ngủi, họ ngay lập tức cảm thấy lo lắng khi nhìn vào thời điểm đoạn phim được ghi lại.

Đó rõ ràng là một dấu hiệu không tốt, không chỉ cho số phận của ba chú gấu non mà còn cho cả hành tinh này.

Theo dõi một con gấu Bắc Cực mang thai giống như cố gắng nhìn qua một bức màn dày đặc.

Để hiểu tại sao một đoạn phim có thể khiến các nhà khoa học lo lắng đến vậy, chúng ta cần quay ngược thời gian để tìm hiểu về tập tính sinh sản của loài gấu Bắc Cực.

Những chú gấu con xuất hiện từ hang vào mùa xuân năm ngoái thực chất đã được thụ thai trên băng biển từ mùa hè năm trước đó.

Hàng năm, từ tháng 3 đến tháng 5 là thời kỳ giao phối của gấu Bắc Cực. Những con gấu đực sẽ chủ động tìm kiếm bạn tình và bảo vệ chúng bằng cách đi vòng quanh để thu hút sự chú ý.

Quá trình tán tỉnh thường kéo dài vài ngày cho đến khi con cái chấp nhận. Chúng sẽ sống cùng nhau khoảng 2 tuần, ngủ chung và liên tục giao phối.

Gấu Bắc Cực có tính cạnh tranh bạn tình rất cao. Chúng không chỉ đánh nhau để giành quyền giao phối mà còn có thể tấn công hang của những cặp đã thành công để cướp bạn tình.

Trong một số trường hợp, cặp gấu sẽ di chuyển sang hang khác để tránh xung đột. Tuy nhiên, nếu con gấu đực mới chiến thắng, nó sẽ tiếp tục giao phối với con cái và chuẩn bị cho những cuộc chiến tiếp theo.

Một con gấu cái Bắc Cực có thể giao phối với nhiều con đực trong cùng một mùa, dẫn đến việc một lứa gấu con có thể có nhiều cha khác nhau.

Khi mùa giao phối kết thúc vào khoảng tháng 5, những con gấu đực sẽ rời đi, để lại con cái một mình chuẩn bị cho hành trình làm mẹ đơn thân. Chúng được xem như những người cha vô trách nhiệm, chỉ biết lang thang và không quan tâm đến con cái.

Công việc này vô cùng khó khăn. Trong vòng 5 tháng, gấu mẹ phải tự kiếm ăn, tích lũy mỡ suốt mùa thu và cuối cùng là đào một chiếc hang mới để chuẩn bị cho việc sinh con.

Một điều kỳ lạ trong thai kỳ của gấu Bắc Cực là dù chúng giao phối từ tháng 3, phôi thai chỉ bắt đầu phát triển vào tháng 9. Tiến hóa đã giúp chúng có khả năng tạm dừng thai kỳ, tránh việc phải mang thai nặng nề trong lúc kiếm ăn suốt mùa thu.

Đây là lý do các nhà khoa học không thể xác định chính xác liệu một con gấu có mang thai hay không trước khi chúng đào hang. Việc theo dõi chúng giống như cố gắng nhìn qua một bức màn dày đặc.

Nỗ lực kéo dài gần 10 năm để thu được những thước phim lịch sử này.

Nghiên cứu mới được công bố trên tạp chí Quản lý Động vật Hoang dã, thực hiện bởi các nhà khoa học từ Viện nghiên cứu Cực Bắc của Na Uy. Họ đã đến Svalbard, một quần đảo nằm giữa Na Uy và Bắc Cực, để theo dõi quần thể gấu Bắc Cực trong suốt gần 10 năm.

Để xác định chính xác vị trí hang của gấu vào mùa đông, các nhà khoa học đã gắn vòng cổ phát tín hiệu GPS lên chúng. Những chiếc vòng cổ này còn tích hợp cảm biến nhiệt độ và con quay hồi chuyển, giúp theo dõi môi trường, thân nhiệt và mức độ hoạt động của gấu.

Dựa trên dữ liệu thu thập, họ đã chọn ra 13 con gấu cái có khả năng mang thai cao nhất. Các nhà khoa học đã đi bộ theo dấu vết GPS của chúng tại vùng núi Svalbard, tìm đến tận cửa hang và lắp đặt camera timelapse để ghi lại hoạt động.

Công việc này kéo dài từ năm 2016 đến năm 2023. Sau đó, họ dành hơn một năm để thu thập camera, xem lại toàn bộ video và chọn lọc những đoạn phim có giá trị.

Kết quả cho thấy gấu Bắc Cực chỉ xuất hiện tại 9 trong số 13 địa điểm được gắn camera. Tổng cộng 178 lượt ra vào hang đã được ghi nhận. Những con gấu ít hoạt động nhất chỉ ra khỏi hang 2 lần mỗi tháng, trong khi con năng động nhất có tới 68 lượt ra vào.

Phần lớn gấu Bắc Cực chỉ ra khỏi hang vào ban ngày. Chỉ có 6% số lần ra vào được ghi nhận vào ban đêm. Trong một đoạn phim được quay vào tháng 3 năm 2024, các nhà khoa học đã bất ngờ chứng kiến cảnh một con gấu mẹ dẫn theo ba con non rời khỏi hang.

Đây là lần đầu tiên cảnh tượng này được ghi lại, mang đến cơ hội nghiên cứu hành vi trưởng thành của gấu con một cách chi tiết và sớm nhất từ trước đến nay.

Những chú gấu con được ước tính chỉ khoảng 2 tháng tuổi và nặng chưa đến 10 kg. Chúng lũn chũn bám theo mẹ, luôn giữ khoảng cách dưới 2 mét. Cứ 10 lần gấu mẹ rời hang thì có 4 lần chúng dẫn theo con.

Thời gian của những chuyến đi này trung bình kéo dài 27 phút, với chuyến ngắn nhất dưới 1 phút và dài nhất lên đến gần 8 tiếng. Phần lớn các chuyến đi, chiếm 77%, chỉ diễn ra trong phạm vi 40 mét xung quanh cửa hang.

Theo các nhà khoa học, nhiệt độ là yếu tố chính quyết định việc gấu mẹ có dẫn con ra khỏi hang hay không. Những ngày xuân ấm áp hơn thường khiến gấu Bắc Cực có xu hướng dẫn con rời hang nhiều hơn.

Khi so sánh thời điểm đoạn phim được quay với dữ liệu hành vi rời hang của gấu Bắc Cực tại quần đảo Svalbard trước đây, các nhà khoa học đã phát hiện ra một điều đáng lo ngại.

Một dấu hiệu không tốt

Nằm sâu vài mét dưới lớp tuyết, với một nửa chìm trong băng biển hoặc đất cứng, hang của gấu Bắc Cực là một trong những kiến trúc ấn tượng nhất trong thế giới động vật, đặc biệt về công năng sử dụng.

Với diện tích trung bình chỉ khoảng 3 mét vuông, được đào một cách thô sơ bằng chính bàn chân của gấu, những chiếc hang này vừa đủ cho một con gấu Bắc Cực trưởng thành và một vài ngăn nhỏ để chuẩn bị cho việc sinh sản.

Trong hàng triệu năm qua, những chiếc hang này đã trở thành nơi trú ẩn giúp gấu Bắc Cực sống sót qua mùa đông khắc nghiệt với nhiệt độ xuống tới -40 độ C.

Khi tuyết rơi dày, cửa hang có thể bị chôn vùi sâu tới 2 mét. Trên trần hang, gấu Bắc Cực chỉ để lại một lỗ thông khí nhỏ, khiến việc phát hiện hang bằng mắt thường trở nên gần như không thể đối với kẻ thù của chúng.

Một trong những kẻ thù nguy hiểm nhất của gấu Bắc Cực lại chính là đồng loại của chúng. Những con gấu đực hung dữ có thể giết chết gấu con của con đực khác để khiến gấu cái sẵn sàng giao phối trở lại.

Sau đó, gấu Bắc Cực phải đối mặt với loài người, những sinh vật tiến hóa từ phương nam ấm áp, đã mất đi bộ lông dày của mình. Để sống sót ở Bắc Cực, con người coi bộ da và lông của gấu Bắc Cực như một tài nguyên sinh tồn quý giá.

Hang là nơi trú ẩn an toàn cho gấu, đặc biệt là gấu mẹ đang nuôi con và những chú gấu non mới sinh. Đối với những con gấu non, chỉ riêng thời tiết khắc nghiệt của Bắc Cực cũng có thể đe dọa tính mạng của chúng.

Như đã đề cập, gấu Bắc Cực cái mang thai trong 9 tháng, nhưng do khả năng tạm dừng thai kỳ cho đến khi đào xong hang, thai nhi chỉ phát triển trong bụng mẹ khoảng 2 tháng trước khi sinh. Một chú gấu non khi chào đời chỉ nặng 600 gam và có kích thước tương đương một lon nước ngọt.

Chúng chưa có lớp lông bảo vệ nên không thể chống chọi với cái lạnh khắc nghiệt của Bắc Cực, ngoại trừ việc ở trong hang và áp sát vào mẹ. Trong giai đoạn này, sữa mẹ là nguồn dinh dưỡng duy nhất của gấu con.

May mắn thay, sữa của gấu Bắc Cực là một trong những loại sữa giàu dinh dưỡng nhất trên hành tinh, chứa tới 31% chất béo, giúp gấu con tăng kích thước lên gấp 20 lần chỉ trong vòng 12 tuần.

Nếu so sánh với con người, một đứa trẻ nặng 3 kg khi sinh có thể tăng lên 60 kg chỉ trong 3 tháng.

Chỉ khi đạt được mức cân nặng này, tích đủ chất béo và mọc đủ lớp lông dày, gấu Bắc Cực con mới sẵn sàng rời khỏi hang.

Đây chính là điều khiến các nhà khoa học Na Uy lo lắng. Các quan sát từ năm 1972 đến 2010 trên quần thể gấu Bắc Cực tại Svalbard cho thấy gấu con thường đợi đến sau 3 tháng tuổi mới rời hang, tức là vào khoảng tháng 4.

Tuy nhiên, những chú gấu con được quay trong video mới nhất đã rời hang từ tháng 3, tức là sớm hơn một tháng so với thông thường. "Đây là giai đoạn cực kỳ nhạy cảm đối với gấu Bắc Cực con", các nhà khoa học nhận định.

Những chú gấu non rời hang sớm có thể chưa thực sự sẵn sàng cho bước đi này.

Theo thống kê, chỉ 50% gấu Bắc Cực non sống sót qua năm đầu tiên. Việc rời tổ sớm làm giảm khả năng sống sót của chúng. Vì vậy, trong khi bạn thấy 3 chú gấu con đi theo mẹ trong video, chỉ 1 hoặc 2 con có thể sống đến khi nghiên cứu được công bố.

Nhưng tại sao gấu Bắc Cực mẹ lại đẩy con mình vào tình huống nguy hiểm như vậy?

Bắc Cực đang nóng lên nhanh gấp 4-7 lần so với phần còn lại của Trái Đất, và sớm thôi, băng ở đó sẽ biến mất.

Các nhà khoa học cho rằng việc gấu Bắc Cực con rời tổ sớm có thể là hậu quả của biến đổi khí hậu. So với thời kỳ tiền công nghiệp, nhiệt độ Trái Đất năm ngoái đã tăng thêm 1,5 độ C. Trung bình, hành tinh của chúng ta đang ấm lên 0,18 độ C mỗi thập kỷ.

Tuy nhiên, tốc độ ấm lên của riêng Bắc Cực thậm chí còn nhanh hơn nhiều so với phần còn lại của hành tinh. Một nghiên cứu trên tạp chí Communications Earth & Environment cho biết từ năm 1979 đến nay, nhiệt độ tại các khu vực thuộc vòng Bắc Cực đã tăng thêm 3,3 độ C.

Tốc độ tăng nhiệt trung bình là 0,75 độ C mỗi thập kỷ, nhanh gấp 4 lần so với các khu vực khác trên Trái Đất.

Tại một số khu vực, bao gồm quần đảo Svalbard - nơi những con gấu Bắc Cực trong nghiên cứu này đào hang, nhiệt độ đã tăng nhanh gấp 7 lần, đạt mức 1,25 độ C mỗi thập kỷ.

Nguyên nhân khiến các khu vực này nóng lên nhanh hơn là do hiện tượng băng tan. Khi Bắc Cực ấm lên, băng vào mùa xuân tan sớm hơn và nhiều hơn. Băng tan càng nhiều, mặt đất hấp thụ nhiều nhiệt từ Mặt Trời hơn, vì băng biển vốn có vai trò phản xạ ánh sáng và nhiệt trở lại khí quyển.

Điều này tạo thành một vòng lặp dương: nhiệt độ tăng, băng tan, nhiệt độ lại càng tăng và băng lại càng tan. Dữ liệu vệ tinh từ năm 1978 cho thấy diện tích băng biển tại Bắc Cực giảm 1,24% mỗi năm.

Một nghiên cứu trên tạp chí Nature Communication dự đoán rằng với tốc độ băng tan và ấm lên hiện nay, Bắc Cực sẽ sớm đối mặt với mùa hè không có băng, sớm nhất vào tháng 9 năm 2027 và muộn nhất vào năm 2047.

Thời gian tối đa mà băng biển có thể biến mất hoàn toàn là 53 ngày liên tiếp. Con số này sẽ tiếp tục tăng trong các mùa hè tiếp theo khi Bắc Cực không còn băng.

Điều này, cùng với sự ấm lên toàn cầu, sẽ trực tiếp đe dọa các quần thể động vật ở Bắc Cực, bao gồm cả gấu Bắc Cực. Việc gấu mẹ dẫn con rời tổ sớm có thể là phản ứng với sự gia tăng nhiệt độ này.

Kể từ giữa những năm 1979, nhiệt độ tại Svalbard đã tăng 6,25 độ C. Gấu Bắc Cực mẹ có thể đang nhầm tưởng rằng mùa hè đến sớm hơn, dẫn đến việc chúng dẫn con rời tổ sớm hơn từ 2 tuần đến 1 tháng.

Hậu quả của việc này là gì?

Các nhà khoa học cho biết việc gấu rời tổ sớm có thể làm giảm tỷ lệ sống sót của gấu con. Hiện tại, tỷ lệ này là 50/50, với chỉ khoảng một nửa số gấu non sống được đến năm đầu tiên.

Nếu gấu tiếp tục rời tổ sớm do nhầm tưởng mùa hè đến sớm, chúng có thể ra ngoài khi chưa sẵn sàng, với cơ thể nhỏ hơn, lớp mỡ mỏng hơn và bộ lông thưa thớt hơn.

Nếu trước đây gấu Bắc Cực cần 3 tháng để đủ cứng cáp và rời hang, thì hiện nay, thời gian này đã giảm xuống còn 2 đến 2,5 tháng. Điều này giống như ép một đứa trẻ 4 tuổi vào lớp 1 hoặc bắt một đứa trẻ 12 tuổi thi đại học.

Phát hiện mới của các nhà khoa học Na Uy về hành vi rời hang của gấu Bắc Cực là một lời cảnh báo về tình trạng biến đổi khí hậu đang diễn ra mạnh mẽ trên toàn cầu. Vì nhiệt độ ở Bắc Cực tăng nhanh hơn so với phần còn lại của hành tinh, nó trở thành một cỗ máy tua nhanh thời gian, cho thấy tác động của biến đổi khí hậu lên quần thể động vật.

Những con gấu Bắc Cực này mang theo một thông điệp cảnh báo, cho thấy các loài động vật có thể không kịp thích nghi với tốc độ biến đổi khí hậu do hoạt động công nghiệp của con người trong vài trăm năm qua.

"Ngoài ra, sự ấm lên nhanh chóng của Bắc Cực cũng đồng nghĩa với việc các khu vực hang ổ trên đất liền ngày càng dễ bị con người xâm phạm (ví dụ: thăm dò dầu khí, hoạt động công nghiệp, giải trí), trong khi tình trạng băng biển tan chảy liên tục làm tăng tỷ lệ gấu Bắc Cực làm hang ổ trên đất liền", các nhà khoa học viết.

"Hiện tượng gấu rời hang là một chỉ số quan trọng trong việc theo dõi quần thể, vì nó ảnh hưởng lớn đến sự phát triển và khả năng sống sót của gấu con.

Do đó, việc xác định và hiểu rõ các mô hình hành vi hang ổ là yếu tố không thể thiếu để dự đoán phản ứng của gấu Bắc Cực trước những thay đổi môi trường, giúp chúng ta chủ động quản lý môi trường hang ổ và giảm thiểu tương tác giữa con người và gấu Bắc Cực trong tương lai".